Wikimedia Commons

Ayn Rand: overal en nergens

'Ik ben een allemansvriend’, vertelt Ramsey Nasr op het terras van Stanislavski. ‘Ik wil iedereen altijd plezieren. Ik vind het leuk om in een winkel met mensen te praten. Ja, ik ben bewust naïef.’

Een interview met Ramsey Nasr voor de Amsterdamse SSBA Salon was de druppel. ‘s Lands literatuurminnendste kunstenaar met een Grote K blijkt – zijn personage in The Fountainhead ten spijt – wel degelijk een zelfuitgeroepen sociaal en aimabel mens te zijn. Dit is natuurlijk goed nieuws, niet in de laatste plaats omdat hij de hoofdrol heeft in een immoreel toneelstuk dat teveel plaats, ruimte en niet te vergeten, tijd (4 uur!), in beslag neemt. Halina Reijn, ook niet wars van drammen om aandacht, neemt de vrouwelijke rol van Dominique Francon voor haar rekening en is bij voorbaat vooral bezorgd over de vele seksscènes. Zij maakt zich meer druk om haar fysieke kwetsbaarheid en daarmee net als Nasr haar publieke aanwezigheid dan dat hiermee voor de zoveelste keer het flinterdunne gedachtegoed van schrijfster Ayn Rand (1905-1982) ten tonele wordt gebracht.

De verheerlijking van het individu was een reactie op het collectivisme vanuit haar eigen sovjetopvoeding.

Het verloop van het leven van Rand is tekenend voor haar overtuigingen. De verheerlijking van het individu was een reactie op het collectivisme vanuit haar eigen sovjetopvoeding. Nadat het familiebedrijf in beslag werd genomen tijdens de Russische revolutie, moest de familie – toen Rosenbaum – vluchten naar de Krim. Ze vond uiteindelijk haar geluk in de Verenigde Staten; aanvankelijk als scenarioschrijfster, later als auteur van ideeënromans, waarvan The Fountainhead (1943) en Atlas Shrugged (1957) de voornaamste zijn. Ze bleef in New York wonen waar ze ironisch genoeg tot aan het einde van haar leven twee vormen van overheidssteun ontving en op hoge leeftijd stierf. Haar succes was en is enorm: de eerste filmadaptatie van The Fountainhead stamt uit al 1949 (!) en er zijn meer dan 20 miljoen van haar boeken verkocht. Toch waren haar romans, en daarmee ook haar gedachtegoed, in Nederland tot voor kort vrij onbekend.

De hernieuwde aandacht voor Rand kan in zijn geheel worden toegeschreven aan de man die in 2012 niet de vicepresident werd van de Verenigde Staten. Paul Ryan is vrolijk onderdeel van de conservatieve Tea Party tak van de Republikeinse partij en zei tijdens zijn campagne aan de zijde van Mitt Romney dat hij de boeken van Rand als zijn grootste ideologische inspiratiebron zag. Toen hij het mandaat eind 2012 dus niet kreeg om te regeren, bedachten Nederlandse uitgeverijen dat het tijd was voor nieuwe vertalingen van de twee bekendste romans van Rand. Sindsdien is het moeilijk om in een boekhandel niet te struikelen over de stapels Atlas Shrugged en Fountainhead.

Het toneelstuk The Fountainhead is geprogrammeerd in het kader van het Holland Festival en blijft even vol als de originele roman met dezelfde grote mensenwensen. Puur egoïsme zou essentieel zijn voor de maatschappij, want als iedereen goed voor zichzelf zou zorgen, dan was er nooit iets aan de hand. Het hart van de theorie van Rand, bekend als het 'objectivisme', wordt uitgewerkt in een speech van de hoofdpersoon. Volgens dit centrale betoog van de verongelijkte architect Howard Roark waren de belangrijkste mensen in de geschiedenis rechtlijnige wezens met maar één doel voor ogen. Had de man die het wiel uitvond oog voor anderen gehad, dan hadden fietsen nog vierkante wielen. Hij is van mening dat puur individualisme de maatschappij alleen maar verder zou helpen. Je vraagt je dan niet alleen af waarom hij als architect niet iglo’s bouwt waar mensen in hun eentje uit het raam zouden kunnen kijken, maar tegelijkertijd is de bloemige taal onderdeel van de ergernis waardoor elk argument van Rand grotesk lijkt.

De ideeën achter het objectivisme, dat altruïsme mensen alleen in de vingers kan snijden, zijn interessant op meerdere niveaus. Volgens Rand heeft altruïsme als absoluut grondprincipe een destructieve vorm van zelfopoffering; je kan het beste je eigen boontjes doppen door je eigen belangen op de eerste plek te zetten. Door anderen te helpen zal je altijd verzanden in een onproductieve slachtofferrol. Waarde wordt gecreëerd vanuit een individu en niet in de ogen van anderen, want dat vormt volgens haar de basis van een afhankelijke samenleving. Morele waarde zou niet moeten worden gevonden bij anderen, maar bij jezelf. Hiermee komt Rand uit op de eerste pijler van haar denken, het individualisme.

Deze individualiseringsgedachte mondt uit in Rand's andere maatschappelijke overtuiging: het belang van kapitalisme. Het is vanzelfsprekend dat het objectivisme een zeer kleine overheid voorstaat en geen sociale toelages. Kapitalisme betekent onafhankelijkheid, het vrij scheppen van waarde zonder belemmeringen.

Het objectivisme kent een verongelijkt uitgangspunt.

Het objectivisme kent hiermee een verongelijkt uitgangspunt. Als je een gekrenkt genie (actor) bent, word je altijd tegengehouden door degenen die je niet waarderen of die je hebt geholpen (non-actor). Bij Rand houden anderen je tegen met hun roep om hulp, door hun appèl op een – voor haar – kinderlijk dogma van faux altruïsme. Het slachtofferschap ligt volgens Rand bij degenen die helpen en dus niet bij degenen die geholpen moeten worden. Romans zijn de ideale vorm om de heroïek van de tegengewerkte underdog invoelbaar te maken. Dit slachtofferdogma is niet alleen vreemd voor iemand die probeerde vicepresident te worden, maar voor iedereen die op zijn eigen manier kwaad is op de overheid.

Zo belichamen Ramsey Nasr en Halina Reijn de twee pijlers ‘doorgevoerd kapitalisme’ en ‘hyperindivualisme’ van Rand door hun eigen ik verder te verkopen in de nationale media.  Hiermee zijn zij de uitgelezen acteurs voor The Fountainhead en is dit toneelstuk het perfecte vehikel om hun ware zelfverheerlijking en egoïsme tot hun recht te laten komen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • g.l.gülcher,

    de grote aandacht voor het werk van Ayn Rand de laatste jaren komt vooral door het kritische boek van Hans Achterhuis: De utopie van de vrije markt uit 2010

  • Interessant, maar het wringt. Een van de meest kenmerkende eigenschappen van  Howard Roark, in de uitvoering van Toneelgroep Amsterdam, is dat hij volledig ongevoelig lijkt voor de  de roem. De media-aandacht doet hem niets, dit in tegenstelling tot zijn oude partner Keating, die alles doet voor de voorpagina. Roark kan dus wel worden omschreven als hyper-individu, zeker aan de hand van zijn eindmonoloog, maar het idee van de hyper-individu is hier onlosmakelijk verbonden met de productie van het individu. Je vergelijking met Nasr en Reijn gaat dus niet op. Sowieso is het de vraag wat zij in dit stuk te zoeken hebben; om Nasr op basis van een onschuldige uitspraak weg te zetten als een babbelende softie en Halina Reijn op basis van - ja op basis van wat eigenlijk? - af te schilderen als een narcistische notoire naaktloopster, dat is makkelijk en onnodig.

    Aan het eind van het stuk krijgt Roark de opdracht een sociaal huisvestingsproject te ontwerpen. Alle andere personages kletsen over het sociale belang van het project, en het goede werk dat verricht kan worden voor de onderklasse. Roark denkt maar aan één ding: het gebouw. Als individu wil hij niet worden beperkt - hij wil niet worden afgeleid door de sociale aspecten - het enige wat hij wil is een 'overtuigend' gebouw ontwerpen. En in het stuk blijkt: zijn ontwerp voorziet in veel lagere huren dan de andere ontwerpen en is verder in elk opzicht beter. De ironie: Roark liet zich als enige niet voorstaan op de collectivistische gedachte en boekte zo het beste resultaat voor het collectief. Een blik op recente, collectivistische huisvestingsprojecten in Amsterdam leert dat dit geen heel gekke gang van zaken is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven