Siege de Beijing, Wikicommons

Barbaren en sofisten. Een kritiek op een oppervlakkige toekomstvisie

Deze zomer stond de Italiaanse filosoof Alessandro Baricco in een uitverkochte Balie om te vertellen over zijn toekomstvisie tijdens het Forum of European Culture. We mogen een nieuw boek van hem verwachten (The Game), waarover in de Groene Amsterdammer vast een vooruitblik verscheen. Dit nieuwe boek borduurt voort op zijn essay ‘De Barbaren’. Baricco is een eloquente intellectueel die, in de traditie van Walter Benjamin, prachtig kan vertellen en moeiteloos anekdotes met cultuurkritiek verweeft. Maar wat wellicht nog meer bijdraagt aan zijn salonfähigkeit, is zijn originele progressieve blik op de toekomst van cultuur. Hij praktiseert dit in de door hem opgerichte Scuola Holden waar hij met beroemdheden les geeft over ‘story telling’. Als docent was ik nieuwsgierig en verdiepte ik me in zijn werk, en kwam tot de conclusie dat zijn werk op hete lucht is gebaseerd. Erger nog, met z’n hippe school voor sofisten verergert hij het probleem waarvoor hij ons eerst lijkt te waarschuwen.

In ‘De Barbaren’ lijkt Baricco in eerste instantie de ondergang van (een) cultuur te beklagen. De spreekwoordelijke barbaren zijn de mensen die kiezen voor Hollywoodwijnen zonder complexiteit, die houden van totaalvoetbal en die boeken lezen omdat er in talkshows aan wordt gerefereerd. Bij de beschrijving van hoe de behoefte in ‘onze’ cultuur verschuift, schetst Baricco het beeld van een ‘nieuw soort mens’. Deze mensen zijn op zoek naar ervaringen waar ze niet lang in blijven hangen. De barbaren staan voor ‘een ander idee van wat ervaring is en een andere opstelling van de betekenis in het weefsel van het bestaan. Dat is de kern van de zaak; de rest is enkel een verzameling gevolgen: het oppervlak in plaats van de diepgang, snelheid in plaats van reflectie, sequenties in plaats van analyse, surfen in plaats van verdieping, communicatie in plaats van uiting, multitasking in plaats van specialisatie, plezier in plaats van inspanning. Een systematische ontmanteling van het hele mentale arsenaal dat ons is nagelaten door de negentiende-eeuwse, romantische burgercultuur. Tot aan het meest schandalige punt: de bruuske secularisatie van elke willekeurige handeling, de frontale aanval op de heiligheid van de geest, wat dat ook moge beduiden.’

Alhoewel hij deze barbaren ­- alleen al vanwege het woord - lijkt te zien als een bedreiging, krijgt het boek een onverwachtse wending. Baricco vraagt zich halverwege het boek af vanuit welke waardenhiërarchie dit barbaarse gedrag laakbaar is. Het is slechts kwalijk vanuit de protestantse 19e-eeuwse moraliteit waarin inspanning, geduld, toewijding en verheven spiritualiteit belangrijke waarden zijn. De mentaliteit van de burger (‘Groẞburger’) die de tijd neemt om aandachtig naar Beethoven te luisteren en zichzelf cultiveert. Een waardenkader waar de intellectuele elite nog steeds prat op gaat. Volgens Baricco worden deze idealen door de barbaren niet langer erkend. Waarom? Omdat dit kader al in de twintigse eeuw tekortschoot. De eisen van verheven spiritualiteit, geest en gedachten bleken slechts voor sommigen mogelijk. De meerderheid koos (noodgedwongen) voor de veel makkelijkere collectieve spiritualiteit van de natie of het ras. De 19e-eeuwse protestantse moraal had geen tegengif voor de rampzalige ideologieën van de 20e eeuw.

We veranderen allemaal langzaam in barbaren.

Baricco concludeert dat we de barbaren daarom niet vanuit een 19e-eeuwse waardenkader moeten beoordelen. Sterker nog. Hij stelt dat het onderscheid tussen waardevolle cultuur en barbarij geen reële grens is: wij zijn zelf allemaal al in meerdere of mindere mate ‘barbaren’. Ter illustratie haalt Baricco de Chinese muur aan. Deze hield niet per se aanvallen tegen, maar had vooral het symbolische effect dat barbaren zogenaamd aan de andere kant leefden. Het benoemen van culturele ontwikkelingen als barbaars is net zoiets. We veranderen allemaal langzaam in barbaren, ‘krijgen kiewen, gaan anders ademen’. Het is, met andere woorden, een onhoudbare ontwikkeling. De een zet zich krampachtig af tegen alles wat barbaars is, de ander heeft het niet door of voelt een moeilijk te plaatsen onbehagen. ‘In tegenstelling tot anderen’ vindt Baricco deze tussenfaseovergangsfase ‘een prachtige plek’. We moeten ons niet verzetten, maar onderdeel worden van de mutatie. Dit betekent niet dat we onze culturele geschiedenis achter ons moeten laten: dat wat ons het meest dierbaar is kunnen we meenemen in ons nieuwe barbaarse bestaan. Aan het einde van het boek blikt hij vanuit 2026 terug op z’n essay en beschrijft hij hoe we in de toekomst diepgang als een vorm van achterhaalde decadentie beschouwen. In de toekomst vinden we betekenis aan de oppervlakte. Iets wat we eerst niet voor mogelijk hielden, maar wat eigenlijk toch wel prettig blijkt.

Baricco kan geweldig vertellen. Misschien komt hij er daarom bij veel lezers mee weg dat de onderbouwing voor zijn vertrouwen in een cultuur waarin betekenis wordt gevonden aan de oppervlakte, onvindbaar is. De grondeloosheid van zijn argumentatie is niet alleen naïef, maar zelfs schadelijk. Wat moeten we ons voorstellen bij betekenis ontlenen aan de oppervlakte? Waarde wordt dan slechts bepaald door de mate waarin er naar iets wordt verwezen (de succesvolle achterliggende formule van Google). Maar achter de hits en verwijzingen moet uiteindelijk toch iets betekenisvols liggen? En betekenis ontstaat per definitie niet zonder inspanning en moeite. In spellen wordt dat zo mooi zichtbaar; als je valsspeelt, verliest het spel al snel zijn aantrekkingskracht. En dit werkt ook de andere kant op: velen zullen (gelukkig) de voldoening kennen die het zelf maken van iets of het oplossen van een rotklus oplevert. Is dit een 19e-eeuwse overtuiging? Empirisch onderzoek, zoals het beroemde ‘Stanford marshmallow experiment’, laat zien dat mensen die zichzelf kunnen beheersen, gelukkiger en succesvoller zijn in hun leven. In dit experiment wordt kinderen verteld dat ze een extra marshmallow krijgen als ze de marshmallow waarmee ze alleen gelaten worden in een kamertje, twee minuten kunnen laten liggen. De kinderen die zich weten in te houden scoren op veel vlakken (onderwijs, welzijn, carriere) hoger in hun latere leven. Of dit Westers is, betwijfel ik overigens ook. Ook in bijvoorbeeld de Chinese en Japanse cultuur wordt hard werken en opoffering van de korte termijn, ten behoeve van de lange termijn, gewaardeerd en beloond.

Welk perspectief biedt dit vage beeld van ‘betekenis aan de oppervlakte’?

Welk perspectief biedt dit vage beeld van ‘betekenis aan de oppervlakte’? Baricco ziet hoe veel (vooral jonge) mensen geen tijd meer nemen voor langzame inspannende verdieping. Hij concludeert dat het een verloren zaak is en herdefinieert dat tekort in een nieuwe stijl zonder enig idee te hebben wat dit voor ons in de toekomst voor gevolgen heeft. Baricco lijkt op een leraar zonder geduld, die geen grip op zijn leerlingen krijgt en vervolgens maar besluit dat hun generatie fundamenteel anders is. Erger nog, hij besluit dat we het puberale gedrag moeten omarmen.

Het klopt dat vooral jongeren hun aandacht gefragmenteerd verdelen (en door die verdeling blijft de aandacht noodzakelijkerwijs aan de oppervlakte). Maar dat is nou juist een probleem waar ze vaak persoonlijk onder lijden. De jongeren en bachelorstudenten die ik als docent op een hogeschool tegenkom, zijn vaak gedesoriënteerd door een enorme hoeveelheid opties. Opties die hun vaak weinig zeggen omdat ze zich er niet in hebben verdiept. Jongeren krijgen te horen dat ze hun passie moeten volgen, zonder dat ze geleerd wordt dat je een passie ontwikkelt door (jarenlange) verdieping en intensieve inspanning. Cal Newport, universitair hoofdddocent computer science en auteur van een reeks boeken over studeren en onderzoek doen (bijvoorbeeld Deep Work), beschrijft dit treffend. Juist in onze huidige verbonden wereld zijn specialistische en complexe vaardigheden van grote waarde. Een high end computerprogrammeur worden vergt jarenlange verdieping in wiskunde en het doorploeteren van saaie code. Sociale media is een continue aanval op de mogelijkheid om lange tijd geconcentreerd ergens mee bezig te zijn. Het business model van sociale media is gebaseerd op het wegtrekken van aandacht. Instagram of Snapchat stimuleren je om zo lang mogelijk aan de oppervlakte te surfen.

Jongeren krijgen te horen dat ze hun passie moeten volgen, zonder dat ze geleerd wordt dat je een passie ontwikkelt door verdieping en inspanning

Sommige volwassenen die dit zonder enige kennis van zaken bezien (zoals Baricco), concluderen dan geïmponeerd dat jongeren goed kunnen multitasken. Uit meerdere onderzoeken komt echter naar voren dat mensen bij multitasken meer fouten maken en netto langzamer werken. Bovendien blijken juist jonge mensen minder goed in staat om meerdere dingen tegelijk te doen. Het aanleren van een complexe vaardigheid, vergt langdurige concentratie. Het omarmen van van deze ontwikkeling als een nieuwe vorm van cultuur, komt jonge mensen niet ten goede. In het interview in de Groene bekent Baricco overigens dat hij zelf nooit sociale media gebruikt. Goed voor hem: het is immers een verslavende vorm van entertainment die mensen weinig oplevert. Maar hoe komt hij er dan in vredesnaam bij om deze media als noodzakelijke en wenselijke toekomst voor te stellen?

Baricco is in mijn ogen de moderne sofist die een breed publiek weet te bereiken met amorele verhalen. Net als de oud Griekse sofist Gorgias leert hij zijn leerlingen geen beroep, waarden of richting: hij leert ze slechts retoriek die ze voor zowel goed als kwaad kunnen aanwenden. Net als Gorgias heeft zijn sofistische school van de oppervlakkigheid ‘lange wachtrijen’. Wellicht is het meest ironische aan Baricco’s filosofie dat hij zelf zijn boeken heeft kunnen schrijven door inspanning, geduld en reflectie. Misschien beseft hij zich niet dat hij, door de kwaliteiten waarmee hij beroemd werd te ontkennen, een nieuwe generatie niet meegeeft wat van belang is voor de toekomst. Als docent denk ik dat het onze taak is elke generatie opnieuw over te dragen wat waardevol is. Dat kost inspanning en is moeilijk, maar het is absoluut de moeite waard.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven