Creative Commons

Bestaat de wereld?

De wereld bestaat niet. Dat is de boodschap waar de Duitse filosoof Markus Gabriel de laatste jaren furore mee maakt. Zijn boek ‘Warum es die Welt Nicht Gibt’ is een internationale bestseller en hij is een graag geziene gast op conferenties over de hele wereld. De groeiende populariteit van Gabriel roept de vraag op of hij gelijk heeft. Bestaat de wereld inderdaad niet? Het korte antwoord daarop is: de wereld bestaat wel degelijk. Aan de hand van de ideeën van de 20e-eeuwse filosoof Martin Heidegger zal duidelijk worden dat de stelling dat de wereld niet bestaat grote problemen oplevert.

Hiervoor moeten we eerst bekijken wat Gabriel bedoelt met zijn stelling dat de wereld niet bestaat. Hij bedoelt daarmee niet dat de dingen om ons heen niet bestaan: het beeldscherm waarop u dit stuk leest bestaat dus gewoon, ook volgens Gabriel. Wat hij bedoelt, is dat er niet één overkoepelende context – wereld – bestaat waarbinnen al deze objecten zich bevinden.

Het korte antwoord is: de wereld bestaat wel degelijk

Dat een dergelijke context niet bestaat, volgt in eerste instantie uit zijn definitie van bestaan: bestaan is ‘verschijnen in een zinveld’. Een zinveld is een gebied, gedefinieerd door een set regels waarin een specifiek soort objecten verschijnen. Dit klinkt nogal abstract, maar laat zich gemakkelijk verhelderen. Een voorbeeld van een zinveld is de politiek. De regels die de politiek definiëren zijn wetten, de ‘objecten’ die in de politiek verschijnen zijn bijvoorbeeld burgers, staten, politici en belastinggeld. Een ander voorbeeld is de natuurkunde. De regels zijn in dat geval de natuurwetten, voorbeelden van ‘objecten’ zijn quarks, planeten en snaren. Ieder deelgebied van de werkelijkheid vormt een zinveld, ook een roman, een film en zelfs de studeerkamer waarin ik dit stuk schrijf, zijn voorbeelden van zinvelden. Zinvelden zijn daarmee geen louter geestelijke concepten, maar daadwerkelijk bestaande deelgebieden van de werkelijkheid.

‘Bestaan’ betekent verschijnen in een zinveld. Zolang er dus op zijn minst één deelgebied van de werkelijkheid is waarin een object verschijnt, bestaat het object. Ook draken bestaan dus, weliswaar niet in Europa, maar wel in the Hobbit. Dit leidt tot de volgende vraag: als de wereld bestaat, in welk zinveld zou de wereld dan verschijnen? Dat is het moment waarop de wereld in de problemen komt. Want de wereld zou volgens Gabriels definitie allesomvattend moeten zijn. Dat betekent dat alles wat bestaat, zich in de wereld bevindt; er kan dus niets buiten de wereld bestaan. Maar om volgens Gabriels definitie te kunnen bestaan, moet de wereld zelf verschijnen in een zinveld. Het zinveld waarbinnen de wereld zou verschijnen, zou dan de wereld omvatten, en daarmee zou de wereld niet meer allesomvattend zijn. De wereld kan dus in de filosofie van Gabriel nooit bestaan, omdat alles dat bestaat in een zinveld verschijnt, terwijl de wereld per definitie zelf nooit ergens in kan verschijnen.

Het is nu duidelijk wat Gabriel bedoelt met zijn stelling dat de wereld niet bestaat, maar heeft hij ook gelijk? Om die vraag te beantwoorden zetten we zijn verhaal tegenover dat van de Martin Heidegger.

Volgens Heidegger is de mens altijd fundamenteel in de wereld. Daarmee bedoelt hij, dat de wereld de context is waarbinnen wij ons bevinden, die alles om ons heen in staat stelt te verschijnen als wat het is. Dit laat zich uitleggen aan de hand van een lessenaar. Probeer maar eens de functie van een lessenaar uit te leggen, zonder te verwijzen naar de collegezaal waarin ze staat. En probeer de functie van een collegezaal maar eens uit te leggen zonder te verwijzen naar de universiteit, enzovoorts: dingen hebben alleen maar betekenis in hun context. De wereld is de overkoepelende context die al deze contexten grondt, waardoor wij de werkelijkheid waarnemen als een gestructureerd geheel en niet als betekenisloze losse flarden. De wereld verschijnt zelf niet, maar vormt de achtergrond waartegen alles waar wij mee in aanraking komen verschijnt.

Waar Gabriel dus spreekt over de werkelijkheid als een eindeloze hoeveelheid zinvelden, zonder dat er een overkoepelende context bestaat waarbinnen al deze zinvelden zich bevinden, stelt Heidegger dat dingen alleen maar kunnen verschijnen als wat ze zijn dankzij het bestaan van een overkoepelende context.  Wie heeft er nu gelijk?

Er is een wereld nodig die het mogelijk maakt om overtuigingen te vergelijken

De theorie van Gabriel komt in de problemen doordat ze het onmogelijk maakt om een onderscheid te maken tussen feit en fictie. Stel dat ik zonder onderbouwing, maar met grote stelligheid beweer dat het monster van Loch Ness echt bestaat. Vervolgens vliegt er een bioloog naar Loch Ness, die maanden de tijd neemt een grootschalig onderzoek, maar geen monster aantreft. Op het moment dat deze bioloog tot de ondubbelzinnige conclusie is gekomen dat het monster van Loch Ness niet bestaat, kan ik zijn resultaten simpelweg antwoorden met: ‘Ja, in jóúw zinveld misschien niet, maar in dat van mij wel’. Ondanks het totale gebrek aan bewijsvoering om mijn overtuiging te ondersteunen, kan er van mijn zinveld niet gezegd worden dat het minder waar is dan dat van de wetenschapper. Er is namelijk geen wereld die het mogelijk maakt om onze overtuigingen met elkaar te vergelijken.

Dit is een probleem voor Gabriel, want als er geen wereld bestaat die ons in staat stelt een onderscheid te maken tussen feit en fictie, hoe kun je dan stellig blijven beweren dat het een feit is dat er geen wereld bestaat? Bij Heidegger is er wel een gemeenschappelijke wereld waaruit iedere theorie vertrekt, wat een vergelijking tussen theorieën mogelijk maakt. Hierdoor is de onvermijdelijke conclusie dat Heideggers positie de meest plausibele is. Wees dus gerust, de wereld bestaat wel.

Gerelateerde artikelen
Reacties
3 Reacties
  • Nathanael Korfker,

    Een mooi stuk, maar ik bemerk enkele problemen. Ten eerste: 'Het zinveld waarbinnen de wereld zou verschijnen, zou dan de wereld omvatten, en daarmee zou de wereld niet meer allesomvattend zijn.' Waarom? Waarom zou het niet zo kunnen zijn dat de wereld in zichzelf verschijnt? Een filosofie die uitgaat van een bewuste wereld, zou uiting kunnen geven aan een wereld die in zichzelf verschijnt. Ik denk hierbij vooral aan een combinatie van Berkeley en Spinoza (waarbij de filosofie van Gabriel trouwens verdacht veel lijkt op die van Berkeley, volgens deze weergave althans).

    Maar, interessanter is de assumptie waar je ervan uitgaat dat zonder bewijsvoering iets minder waar is. Ik heb bepaalde gedachten in mijn hoofd, die toch zeker bestaan, maar die (gegeven de huidige stand van de wetenschap) onmogelijk vertaald kunnen worden naar een bewijsvoering om duidelijk te maken dat ik die gedachten heb. Ook hier ben ik genoodzaakt om te verwijzen naar de uitspraak dat ik wel zeker weet dat ze bestaan. Misschien doet deze theorie wel meer recht aan de werkelijkheid dan een assumptie waarbij je uitgaat van een dergelijke alomvattende wereld. We kunnen immers nooit bewijzen of iets niet bestaat, maar wel bewijzen dat iets wel bestaat. We kunnen fictie niet ontkennen, maar feiten wel bekrachtigen. Vanuit die feiten kunnen we echter bepaalde afleidingen doen die ervoor zorgen dat we bepaalde fictie kunnen afdoen als onwaar (sci-fi is dan per definitie fictie). Ook kunnen we op basis van die afleidingen aanvoelen wat overtuigender is en wat niet en van daaruit begin maken met logica. Zo zouden we van Loch Ness het volgende kunnen zeggen:

    Gegeven is: het monster van Loch Ness bevindt zich in een meer. Redenering: monsters zijn groot;  meren zijn klein; iets wat groot is wat zich in iets wat klein is bevindt, is gemakkelijk vindbaar; ergo, het monster van Loch Ness is vindbaar; iets dat vindbaar is, maar niet gevonden wordt, bestaat niet; ergo, het monster van Loch Ness bestaat niet.

    Merk dat ik in deze redenering niet hoef te verwijzen naar een werkelijkheid afhankelijk van onszelf. Problematischer wordt het denk ik op het moment dat je het gaat hebben over zaken uit het verleden, of beter: uit het voor-menselijke verleden. Een mogelijkheid is hier om de kant van Berkeley op te gaan en te kiezen voor een God die deze wereld (in de zin van universum) aanschouwt, waarbij God op basis van godsargumenten (uitgedrukt in de logica die verkregen is uit redenatie over dat wat verschijnt) de wereld wordt binnengehaald.

  • Mooi zoals hierboven naar Spinoza verwezen wordt. Anders dan Gabriel bedoelt kan je zeggen dat voor Spinoza de wereld niet 'bestaat' maar telkens opnieuw in de affectiones gevormd wordt. De affecties of aandoeningen die van buiten het lichaam komen raken ons en door de innerlijke verwerkende affecten ontstaat pas onze relatie met een buiten. Telkens opnieuw 'ontstaat' hierdoor de wereld, of beter gezegd, mijn verhouding met de wereld. Er is geen vast subject dat al bestaat voor het geaffecteerd worden, het ontstaat telkens. En zo ook de wereld.

  • Nadat ik het artikel heb gelezen lijkt mij Markus Gabriel's idee op een aanpassing of interpretatie van een paradox wat 1901 in Georg Cantors naïeve verzamelingenleer opdook.

    Bertrand Russel onderzocht 114 jaren geleden of er een verzameling kon bestaan die alle verzamelingen bevat die niet zichzelf bevatten; Hij constateerde dat er geen grondslag in de naïeve verzamelingenleer van Cantor is die zo'n verzameling uitsluit.

    Het bestaan van zo'n verzameling leidde hem tot het beroemde en naar hem genoemde

    Paradox: Als de bewering "De verzameling, die alle verzamelingen bevat die niet zichzelf bevatten, bevat zichzelf" waar is dan volgt daaruit dat de ontkenning van de bewering waar is; en omgekeerd.

    In die tijd was dit een schok: Een paradox precies in de theorie die het fundament voor de wiskunde zou moeten zijn.. Zermelo en Fraenkel vonden in 1920 nieuwe grondslagen die het begrip 'verzameling' beperken zodat men Russels paradox kan voorkomen.

    Ik vraag me nu af: Wat is de bijdrage van Markus Gabriel? Het moet meer zijn dan het woord verzameling door zinveld te vervangen of "element van" door "verschijnen"..

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven