Business2Community

Big Data versus de individuele patiënt: hoe verdedigbaar is het algemeen belang?

Big Data heeft op uiteenlopende terreinen zijn belofte al waargemaakt: het hielp president Obama de herverkiezingen winnen en voorzag supermarktgigant Walmart van een hogere omzet. Overal waar veelvuldig grote hoeveelheden uiteenlopende data elektronisch worden opgeslagen, kan Big Data-onderzoek worden gedaan. Nu het papieren patiëntendossier steeds vaker wordt vervangen door de elektronische variant, staat de deur ook open voor bestudering van medische Big Data. Het prettige vooruitzicht van medische Big Data is dat je de gegevens kunt gebruiken zonder dat je daarvoor toestemming nodig hebt van de patiënt, omdat ze geanonimiseerd worden. Toch ontslaat die anonimisering de gebruiker niet van zijn morele verplichting om de autonomie van de patiënt te respecteren. Zolang er geen ethisch kader is voor het gebruik van Big Data in de gezondheidszorg, ligt de schending van patiëntautonomie continu op de loer.

Het vatten van elektronische patiëntendossiers in grote datasets is aantrekkelijk omdat het de mogelijkheid biedt om de kwaliteit en efficiëntie van zorg te verbeteren. Die data kunnen gebruikt worden om eens echt uit te zoeken welke van de vele cholesterolverlagende medicijnen op de markt het beste werkt. Of, in het licht van de almaar rijzende kosten in de gezondheidszorg, welke daarvan het meest kosteneffectief is. Ook wordt het, door de grote aantallen, mogelijk om voorspelmodellen te maken om patiënten te identificeren met een verhoogd risico op een bepaalde aandoening.

Zolang er geen ethisch kader is voor het gebruik van Big Data in de gezondheidszorg, ligt de schending van patiëntautonomie continu op de loer

Doorgaans is voor onderzoek met patiëntendossiers geen toestemming van de patiënt nodig, zolang de gegevens die in het dossier staan niet herleidbaar zijn tot de individuele patiënt. De rechtvaardiging daarvoor bestaat er onder meer uit dat het onderzoek een algemeen belang dient. Een algemeen belang bovendien, dat de minimale belangen overschaduwt die een patiënt zou kunnen hebben bij zijn geanonimiseerde gegevens. Als gevolg hoeft de onderzoeker zich niet in allerlei bochten te wringen om die toestemming (soms zelfs achteraf) te krijgen en de patiënt wordt niet onnodig lastiggevallen met keuzes die er voor hem of haar toch niet toe doen. Desondanks is het categorisch omzeilen van toestemming, het zogeheten informed consent, voor studies met medische Big Data problematisch. Het opent de deur voor onderzoek waarvan het algemeen belang twijfelachtig is en de risico’s voor de patiënt niet direct duidelijk zijn. Dergelijk gebruik zonder informed consent vormt daarmee een ernstige bedreiging voor de autonomie van de patiënt. Het wantrouwen dat als gevolg hiervan bij de burger ontstaat, eist bovendien een hoge tol van niet alleen de medische wetenschap, maar ook van de gezondheidszorg als geheel.

De vraag bij medische Big Data is dus in de eerste plaats of het algemeen belang altijd wel zo aanwezig is. Het is goed mogelijk dat er patiënten zijn die bezwaar hebben tegen de verkoop van hun gegevens voor commerciële doeleinden. Zij zouden er op zijn minst zelf aan moeten verdienen. In de Verenigde Staten is een aantal rechtszaken bekend waarin patiënten onderzoekers aanklaagden vanwege het geld dat ze hadden verdiend door het ongevraagd gebruik van hun patiëntendossiers. Vrouwen die uit een persbericht kunnen afleiden dat hun gegevens door een farmaceut gebruikt zijn om aan te tonen dat een lustopwekkende pil beter werkt tegen seksuele problemen dan psychotherapie, kunnen dergelijk gebruik weer om andere redenen bezwaarlijk vinden. Zo kunnen zij het vervelend vinden dat hun gegevens hebben bijgedragen tot het bestempelen van seksuele disfunctie als een stoornis in de hersenen. Hetzelfde geldt voor het in kaart brengen van het aantal gevallen van een stigmatiserende ziekte in een (kwetsbare) minderheidsgroep. Dit fenomeen wordt ook wel “group harm” genoemd, en wordt vaak gebruikt om de schade te beschrijven die ontstaat wanneer ongevraagd genetische testen op eerder afgenomen lichaamsmateriaal worden verricht.

Het wantrouwen dat als gevolg van gebruik van Big Data zonder informed consent bij de burger ontstaat, eist een hoge tol van niet alleen de medische wetenschap, maar ook van de gezondheidszorg als geheel

Daarnaast is Big Data in de gezondheidszorg voor veel verschillende partijen interessant, en lang niet al die partijen treden primair op in het belang van patiënten. Hoewel er ethische codes bestaan voor wetenschappelijk onderzoek met medische dossiers, reiken die regels vooralsnog niet veel verder dan het ziekenhuis. Vanwege de enorme schaal en de vele actoren is de huidige wet- en regelgeving niet toereikend om bij het gebruik van Big Data de patiënt voldoende te beschermen. Bovendien is het nog maar de vraag in hoeverre de gebruikte patiëntengegevens daadwerkelijk niet-herleidbaar zijn. Voor het anonimiseren van gegevens kunnen weliswaar verschillende methoden gebruikt worden, maar die zijn niet altijd waterdicht. In de praktijk hebben artsen vaak weinig tijd om patiëntgegevens voor onderzoekers te versleutelen of coderen.

Het vragen van informed consent voor deelname aan wetenschappelijk onderzoek is een van de belangrijkste pijlers binnen de hedendaagse bio-ethiek. Het belang dat we aan het informed consent hechten belichaamt daarmee het verlichte ideaal dat we mensen in staat moeten stellen om autonoom over hun eigen lichaam te beslissen. Dat geldt wanneer een patiënt in aanmerking komt voor deelname aan experimenteel onderzoek, maar net zozeer wanneer het gaat om het gebruik van zijn of haar medische gegevens. We moeten wel met hele goede argumenten komen wanneer we besluiten dat we het principe van respect voor autonomie van tafel mogen vegen. Bovendien is de dokter die de gegevens uitwisselt ook de dokter die de zorg levert, wat tot een gevaarlijke dubbelrol leidt. Het gevolg kan zijn dat de bereidheid om vrijwillig mee te doen aan wetenschappelijk onderzoek daalt. In sommige gevallen kan het er zelfs toe leiden dat patiënten medische zorg gaan mijden.

Vanwege de enorme schaal en de vele actoren is de huidige wet- en regelgeving niet toereikend om bij het gebruik van Big Data de patiënt voldoende te beschermen

Juist vanwege het ontbreken van een ethisch kader voor de omgang met medische Big Data, moeten we oppassen met een ‘anything goes’-beleid wat betreft het vragen van toestemming voor anonieme patiëntengegevens. Zolang we vinden dat het algemeen belang het voorbijgaan aan toestemming van de patiënt rechtvaardigt, moet dat belang er ook daadwerkelijk zijn. Commercieel gewin, ‘group harm’ en verhoogde ziektekostenpremies zijn slechts enkele van de nachtmerriescenario’s die te bedenken zijn. De allerbelangrijkste reden voor de waardering van het informed consent is misschien wel het behoud van vertrouwen in zorg en wetenschap. Zou Hippocrates dat ook niet zo gewild hebben?

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • NelsonMendera,

    Zoals mede-redacteur Jeroen Raalte al zei: "Ieder tijdperk krijgt de privé-inbreuk die het verdient" niet tegenstribbelen, doorslikken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven