Flickr / Daniel Antal

Bindend stemadvies: geen referendum

U kent die uitdrukking wel: ‘het wiel opnieuw uitvinden’. Zo nu en dan komt iemand in het publieke debat met een oud idee aanzetten, en soms kan het heel verfrissend zijn als iemand dat oude idee weer eens afstoft. De vergelijking impliceert natuurlijk wel dat het wiel daadwerkelijk rond is. Nou zie ik soms dat mensen het vierkante wiel opnieuw proberen uit te vinden. Het uitschrijven van een referendum over de toekomst van Europa is zo’n voorbeeld. De Britse premier David Cameron was de eerste die dit idee uit de kast haalde en de kritische elite van Nederland, vertegenwoordigd door eurofiel (volgens hemzelf) Thierry Baudet, volgde zonder nadenken. Ze waren alleen even vergeten waarom dit idee in eerste instantie stupide was.

Waarschijnlijk is het niet eens nodig om te vertellen wat de nadelen van dit voorstel zijn, want het is een onbegonnen exercitie. Het hoogst haalbare zal een ‘raadplegend referendum’ zijn, zoals destijds over de Europese grondwet, het gemak waarmee dat naast zich neer kan worden gelegd is al gebleken uit de geschiedenis. Een bindend referendum is zo goed als onmogelijk en dat heeft een reden – waarschijnlijk zelfs meerdere. Onze grondwet, die dat bijna onmogelijk maakt, is immers bedacht door een aantal intelligente mensen, die naar alle waarschijnlijkheid redenen voor hun keuzes hadden. Hun exacte redenen zijn moeilijk te achterhalen, maar ik kan er wel een paar bedenken.

Ik vertrouw het oordeel van de burgers heel goed, maar een referendum zal het oordeel van de burgers niet geven – nooit.

Sterker, ik denk dat er een onuitputtelijke lijst aan redenen is waarom een referendum het meest stompzinnige idee ooit is – en het verbaast me dagelijks dat er nog steeds ontwikkelde landen zijn die ze met regelmaat uitschrijven. Overigens is niet alleen voor deze beslissing een referendum een achterlijk voorstel, maar voor iedere beslissing. De vorm van een volksraadpleging is altijd uitgesproken dwingend en zal nooit leiden tot een goede representatie van het oordeel van de burgers. En dat is tenslotte toch wat we willen? Een goede weergave van het oordeel van de burgers? Of niet?

Tegen referenda vallen ten minste twee dingen in te brengen. Ten eerste blijkt in de praktijk dat een referendum een vorm van machtsmisbruik is, die niet te omzeilen is en zelfs als hier geen sprake van is, bereikt een referendum, ten tweede, niet wat het probeert te bereiken. Het is niet het juiste middel om het oordeel van de burgers te achterhalen.

Ik zal mij alvast verweren tegen de onherroepelijke kritiek dat ik belangrijke beslissingen niet aan het volk toevertrouw. Dat is niet waar. Ik prijs mezelf gelukkig dat ik in een parlementaire democratie leef, waarin de staatsmacht haar legitimiteit altijd ontleent aan het oordeel van de individuele burgers. Ik vertrouw het oordeel van de burgers heel goed, maar een referendum zal het oordeel van de burgers niet geven – nooit. Wie ik daadwerkelijk niet vertrouw zijn de mensen die referenda uitschrijven. Daarom bespreek ik het referendum, en zal met voorbeelden laten zien wat de nadelen zijn.

Stel iemand wordt voor een willekeurig dilemma gesteld: kiest u appels of peren? De eerste reactie van een scherpe geest zou zijn: waarom appels of peren? Wie bepaalt dat ik slechts uit deze twee opties kan kiezen? Wie heeft dit dilemma überhaupt bedacht? Aan het formuleren van een dergelijk dilemma is altijd al een keuze vooraf gegaan - en iemand die kritisch naar het dilemma kijkt zal altijd willen weten welke keuze er vooraf is gemaakt. U vroeg zich toch ook af hoe ik bij dit voorbeeld kwam?

Stel de keuze is anders, namelijk: wilt u appels, ja of nee? Ook hier zou ik eerst de vraag willen stellen, wat gebeurt als ik nee zeg? Krijg ik dan peren? Peren heb ik liever dan appels, maar als het alternatief sinaasappels zijn kies ik toch liever voor die appels. Ook in dit geval zou je eerst duidelijk willen weten wat de redenen zijn om het dilemma op deze manier te presenteren voordat je de daadwerkelijke keuze maakt. Het verschaffen van de nodige informatie is echter niet genoeg, want een betrokken burger wil bovendien dat zijn overwegingen achter de keuze worden meegenomen.

Om ‘ons’ – dat is het volk – de moeite te besparen hebben Baudet en co godzijdank alvast het dilemma bepaald. Hun voorstel is dit: ‘wilt u onderdeel worden van een Europese politieke unie, zoals in het voorstel van Barroso en Van Rompuy?’. Goed bedacht, maar waarom is dit het dilemma? Want wat gebeurt er als we nee zeggen? Zijn er nog andere alternatieven? Is er misschien nog een beter voorstel? Misschien ben ik wel met het grootste gedeelte van het voorstel eens, maar ben ik tegen een paar kleine secties uit het voorstel. Mag ik dan ook ‘ja, mits’ antwoorden, of ‘nee, tenzij’? Als dit voor mij geen reëel dilemma is, waarom zou ik dan mijn stem geven?

Stel iemand wordt voor een willekeurig dilemma gesteld: kiest u appels of peren? De eerste reactie van een scherpe geest zou zijn: waarom appels of peren?

Het voorstel van Baudet en co is ook niets meer dan propaganda en blijkt overduidelijk uit hun eigen artikel. Zij onderbouwen hun voorstel met de volgende opmerking: ‘[w]ij vinden dat dit federale pad ongewenst en onwerkbaar is, zelfs gevaarlijk’. Baudet en co zijn dus helemaal niet geïnteresseerd in het oordeel van het volk. In tegendeel, zij proberen ieder middel aan te grijpen om hun ideeën te verspreiden. Nu proberen ze dat met een referendum, maar wie weet welk middel ze morgen inzetten. Het werkelijke oordeel van het volk laat ze verder koud. Alles wat ze willen is dat u even tekent – dan kunnen zij weer verder.

De formulering van het dilemma is per definitie een vorm van machtsuitoefening. Erger nog: het is machtsmisbruik, want de staatsmacht wordt gebruikt voor propagandadoeleinden. Dat is wat in essentie het geval is bij een referendum. De staatsmacht wordt misbruikt om het dilemma van het referendum te sturen, zonder dat één simpele burger mee mag praten over de vorm van het referendum.

Bij het uitschrijven van een referendum zijn de belangrijkste beslissingen al genomen, de burger mag daarna alleen nog figureren in de poppenkast van “het feest van de democratie”.

In het tweede deel van dit tweeluik over het referendum zal Timon de Groot ingaan op de keuzeproblemen die burgers hebben bij een volksraadpleging. Wordt vervolgd.

Gerelateerde artikelen
Reacties
7 Reacties
  • plusje voor Timon.

  • Als ik goed heb geteld heb je drie argumenten tegen referenda: (1) zij die ze uitschrijven zijn niet te vertrouwen, (2) de "wil" van het volk is altijd meer genuanceerd dan een simpel ja of nee, (3) referenda worden niet gebruikt om het volk te polsen, maar te sturen.

    (1) Baudet is niet te vertrouwen, geloof ik graag, maar hij is (mag ik hopen) niet degene die een eventueel referendum gaat formuleren. Je zou denken dat een eventueel referendum via parlementaire weg tot stand komt; nu zou je kunnen zeggen dat je het parlement in dit opzicht ook niet vertrouwt, ware het niet dat je benadrukt dat je juist op de wijze waarop burgers hun vertegenwoordigers kiezen vertrouwt.

    (2)Natuurlijk is het oordeel van een burger bijna altijd in de vorm van "ja, mits" of "nee, tenzij", maar hoe is dit politiek relevant? Of een zeker Europees verdrag nu in een parlement tot stemming komt of in een referendum beproefd wordt, de opties zijn voor of tegen - mits en tenzij is al tijdens de procedure van het opstellen van het verdrag afgehandeld.

    (3) Als ik je goed begrijp is je punt dat een referendum slechts dient om de "legitieme" wil van het volk - die immers kenbaar wordt gemaakt via hun vertegenwoordigers - te omzeilen. Het parlement zou nooit anti-Europees stemmen, dus kiezen ze voor de "propaganda" van het referendum. Een argument wat je hiertegen zou kunnen gebruiken is dat een standpunt over Europa voor de meeste mensen een lage prioriteit heeft; als ze voor hun vertegenwoordigers stemmen kijken ze eerder naar andere kwesties. Het gevolg hiervan kan in theorie zijn dat een 100% Eurofoob Nederland een 100% Eurofiel parlement kiest, puur omdat Europa voor hun geen prioriteit heeft. Je zou in zo'n geval kunnen zeggen dat een referendum meer de "wil van het volk" zou vertegenwoordigen dan een stemming van het parlement.

    P.S. De eerste link is dood.

  • Link is gemaakt!

  • Hij was weer goed!

    Ben het met je eens dat referenda schijnkeuzes vormen en in die zin altijd bedrieglijk zijn (als ik het zo mag parafraseren), maar ik vraag me af of zo'n illusie niet soms juist vruchtbaar kan zijn.

    Niet over 'europa' hoor, wat betreft baudet, engelen en hun 'eis' heb je m.i de spijker op z'n kop.
    Maar in bescheidenere, doordachtere vorm? Als ultieme democratische versiertruc?
    Hoe dan ook, ik kijk uit naar deel twee.

  • "Ik prijs mezelf gelukkig dat ik in een parlementaire democratie leef, waarin de staatsmacht haar legitimiteit altijd ontleent aan het oordeel van de individuele burgers."

    Niet aan mijn oordeel of dat van vele andere Nederlanders. Vergeet niet dat slechts 30% van de stemgerechtigde kiezers de zittende regering een mandaat gegeven heeft.

    Wat betreft de staatsmacht. Nee, zij ontleent haar macht aan de naïviteit en onderdanigheid van haar burgers, die heilig geloven dat ze in een parlementaire democratie werkelijk ene moer inspraak hebben op de besluitvorming.

    Niet is minder waar. Politieke partijen zijn opgericht als archetype van publiek-private samenwerkingen. Ze zijn er in de eerste plaats om de staat te dienen, maar daarnaast ook om geld, via lobbyisten, vanuit de private sector naar de publieke sector te sluizen en het vervolgens weer terug te laten vloeien naar soortgelijke groepen in de vorm van bescherming en gunsten. Dat en alleen dat is hun functie. Als je meent dat politici tot doel hebben om het volk te vertegenwoordigen dan heb je hun raison d'être ernstig verkeerd begrepen. Degenen die proberen om politici in het uitvoeren van hun core business tegen te werken en ze willen dwingen om een ingebeeld democratisch ideaal na te leven, zullen te allen tijde buitengesloten dan wel gestraft worden.

    Het gevoel of idee dat je als burger wat in de melk te brokken hebt, is altijd een prima panacee geweest tegen enig serieus verzet tegen de macht van de staat. Een referendum verschilt in dat opzicht niet veel van Tweede Kamerverkiezingen. Een baby is immers ook kalm te krijgen met een fopspeen. Derhalve ben ik van mening dat dit idee weinig zoden aan de dijk zal zetten.

  • De verkiezingen zijn volgens mij geen fopspeen.
    Verkiezingen zijn eerder de vraag: ''Kies jij maar wat we gaan eten?" Dat is de moeilijkste vraag die een moeder kan stellen. Wat je ook kiest, het komt nooit helemaal uit. En als de keus uitkomt valt de uitkomst toch tegen. Zo'n vraag roept alleen maar twijfels en argwaan in kinderen op (daarom is de invloed van maurice de hond ook zo slecht voor het vertrouwen in de politiek, volgens mij.)

    De fopspeen (een referendum) is in die zin veel simpeler en biedt gegarandeerd genegenheid. (De burger - je zegt het al - is immers een baby. )

    Uiteraard moet het wel een echte, een vruchtbare fopspeen zijn, van carvan cevitam, vol vitaminen!
    Niet de belofte voor een keus, zoals Cameron doet, (als je op hem stemt)... en uiteindelijk arsenicum.

  • Het beeld dat je schetst is een gedwee stemvee dat zich voor de kar van de eurofoben laat spannen.
    "‘[w]ij vinden dat dit federale pad ongewenst en onwerkbaar is, zelfs gevaarlijk’. Baudet en co zijn dus helemaal niet geïnteresseerd in het oordeel van het volk. "
    Ik denk echter a) dat op het moment veel verstandige mensen, ook binnen wat je beschrijft als het volk, tegen Europese politieke integratie zijn en dat b) een referendum een mooi 'propagandamiddel' is om dat zichtbaar te maken en politieke invloed te geven.
    Allereerst: Natuurlijk zijn tegenstanders van een federaal Europa voor een referendum omdat ze dat gaan winnen. Dat is echter niet een zuiver subjectief smaakoordeel, maar een politiek standpunt waar overtuigende redenen voor te geven zijn.
    Neem de gebrekkige democratische controle over Europese besluiten en alle praktische nadelen die met het Europese topdownbesturen verbonden zijn (i.e. in één nacht beslissen over een begroting van 1000 miljard).
    Naast dat dat zowel de bevolking als eurocritici goede redenen hebben om tegen europa te zijn is er op het moment een duidelijk democratisch deficiet dat door een referendum opgelost zou kunnen worden: De vraag of politieke integratie moet plaatsvinden is nooit aan de bevolking voorgelegd.
    Deze integratie onttrekt zich nu aan andere vormen van democratische controle. Je kunt wel zeggen dat de bevolking voor hun parlementariërs heeft gestemd, maar ik sluit me op dit punt bij Damir aan: het is theoretisch mogelijk een eurofiel parlement en een eurokritische bevolking te hebben. Wil je echt dat iedereen Wilders gaat stemmen vanwegen zijn verstandige europastandpunt?
    Hier biedt een referendum een mooie oplossing. De keuze voor ja of nee is voor een verfijnde intellectueel natuurlijk een inperking van zijn mogelijkheden. Timon, als ik er over ging dan mocht jij van mij altijd een 'Ja mits' stem uit brengen. Nu echter is meer niet echt nodig om de principiële vraag over Europese politieke integratie aan de bevolking voor te leggen. Een referendum is dan een mooi propagandamiddel om bij te dragen aan het afbrokkelen van de huidige schijnlegitimiteit van Europese integratie. Waarom zou een eurocriticus moeten ontkennen dat dat zijn doel is?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven