Flickr // Michiel

Het boek als monument

De herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust lijken soms een moment van veilige stasis te hebben bereikt. We zijn het er (bijna!) allemaal over eens dat De Oorlog nooit vergeten mag worden en hopen dat die als een les voor de toekomst zal dienen. Deze stasis bestaat niet. Een herinnering moet onderhouden worden om zijn relevantie te behouden.

We moeten ons blijven afvragen hoe we een gebeurtenis als de Holocaust kunnen herdenken en hoe we de geschiedenis op een verantwoordelijke, effectieve manier een rol kunnen geven in het heden en de toekomst. Deze discussie kan zich niet alleen richten op officiële herdenking waarbij het verhaal (wat wordt er precies herdacht) en de materialisatie van de herdenking (in de vorm van monumenten en rituelen) institutioneel worden bepaald. Het is net zo belangrijk om het individu als een startpunt te nemen en te onderzoeken wat een individuele manier van herdenking precies inhoudt. Kunst en literatuur spelen hierbij een belangrijke rol, omdat het boek en het kunstwerk als manifestatie van deze herdenking kunnen dienen. Tegelijkertijd creëren deze disciplines ook de ruimte om te onderzoeken wat het betekent om individueel te herdenken en hoe dit zich onderscheidt van de collectieve variant.

Een herinnering moet onderhouden worden om zijn relevantie te behouden

Deze twee aspecten komen op een treffende manier naar voren in Dora Bruder, van Nobelprijswinnaar Patrick Modiano. In dit boek gaat het literaire alter-ego van Modiano op zoek naar het verhaal van het joodse meisje Dora Bruder, geboren net voor de Tweede Wereldoorlog in Parijs. Ze wordt tijdens de oorlog naar een katholieke kostschool gestuurd, waar ze de eerste jaren van de oorlog ongezien doorkomt. Daar loopt ze om onbekende redenen weg. Uiteindelijk overlijdt ze in Auschwitz.

Dora’s verhaal is het skelet waar Modiano de rest van het boek omheen bouwt. Hij creëert een literair ik-persoon, gebaseerd op hemzelf, om tegelijkertijd te kunnen onderzoeken waarom hij geïnteresseerd is in dit verhaal, en hoe deze zoektocht hem verandert. Hij betrekt er onder andere zijn eigen familiegeschiedenis bij – Modiano’s vader, actief in het verzet, werd rond dezelfde tijd vastgehouden op het politiebureau waar ook Dora net voor haar deportatie verbleef. Dit is in geen enkel opzicht een historisch verantwoorde verbinding. Dora en zijn vader hebben elkaar hoogstwaarschijnlijk nooit gezien of gesproken en deze herinnering aan zijn vader onthult niks nieuws over Dora’s verhaal. De verbinding komt slechts voort uit de innerlijke noodzaak die Modiano voelt om ook het verleden van zijn vader, met wie hij een moeizame relatie had, bij het verhaal te betrekken. Modiano omarmt hier zijn eigen subjectiviteit. Verhalen uit het bezette Parijs zijn voor hem onlosmakelijk verbonden met zijn vader en zijn daarom een essentiële toevoeging aan het literaire monument voor Dora Bruder.

De subjectiviteit van de onderzoeker is niet het enige historiografische probleem dat Modiano naar voren laat komen. Hij eindigt zijn vertelling met het benadrukken van de onvolledigheid van de reconstructie. Het is Dora namelijk gelukt om, tussen de periode van het strenge kostschoolregime en haar uiteindelijke arrestatie, een paar weken te ontsnappen aan de ferme grip van de autoriteiten. Modiano heeft geen informatie over deze periode. Deze onvolledigheid, inherent aan elk geschiedkundig project, ziet hij niet als een zwakte maar juist als een mogelijkheid om Dora iets van haar autonomie terug te geven. Noch de autoriteiten van het bezette Parijs, noch hijzelf, hebben dit ‘pauvre et précieux secret’ van Dora kunnen stelen. Deze weken van vrijheid zijn van haar en van haar alleen.

Dat hij eindigt op een noot van onvolledigheid, maakt duidelijk dat Modiano nooit op zoek was naar het complete verhaal van Dora, naar dé waarheid over Dora. Het is onmogelijk om volledig te reconstrueren wat er zich heeft afgespeeld, en elke pretentie dat dit wel mogelijk is, is vals. Deze nadruk op onvolledigheid komt niet vaak terug bij officiële herdenkingsmomenten, die zich normaliter baseren op de officiële geschiedenis. Die praktijk is niet noodzakelijk fout of slecht – deze geschiedenis is gevormd door hard en precies onderzoek en verdient een mate van autoriteit– maar heeft ook zijn valkuilen. Reguliere geschiedschrijving als een gesloten narratief vraagt, hoewel het zijn ontoereikendheid kan erkennen, altijd om een conclusie of verklaring.

Persoonlijke herdenking is een waardevol monument

Dat probeert Modiano te voorkomen. Wat hij wel laat zien is hoe de zoektocht naar Dora golven veroorzaakt die ervoor zorgen dat de Holocaust in zijn persoonlijke, dagelijkse realiteit is verankerd. Een straat die vóór deze zoektocht alleen de locatie was van de bioscoop die hij in zijn jeugd bezocht, is nu een straat waar Dora Bruder heeft gewoond, haar boodschappen deed, en waar ze eventueel nog geleefd had als. De herinneringen die Modiano al had over gebouwen van Parijs, vervlechten zich nu met het leven van Dora. Zijn melancholie omvat nu niet alleen zijn eigen leven, maar is ook een persoonlijke nagedachtenis aan Dora. Hij erkent daarmee tegelijkertijd haar individualiteit, maar ziet haar ook als slachtoffer van de Holocaust.

Zijn boek is een persoonlijke, literaire zoektocht, waarin geschiedschrijving en Modiano’s subjectiviteit naadloos in elkaar overlopen. Modiano’s melancholie wordt een daad van verzet tegen de geschiedenis die het individu opslokt, tegen de stad die de catastrofes die in haar straten plaats hebben gevonden moeiteloos van zich af lijkt te schudden, maar ook tegen een uniformiteit van herdenking. Modiano geeft ons geen blauwdruk. Dit is zijn specifieke ervaring. Hij laat de lezer slechts zien dat het anders kan, dat wij de geschiedenis op onze eigen manier op onze schouders dragen, en dat een persoonlijke herdenking, niet ondanks maar omwille van zijn subjectiviteit en onvolledigheid, een waardevol monument is.

 

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven