Flickr / Alexandre Duret-Lutz

Bomen, baronnen en boeken: over Italo Calvino

Onze voorouders: De gespleten burggraaf / De baron in de bomen / De ridder die niet bestondItalo Calvino1960
Als op een winternacht een reizigerItalo Calvino1979
Het kasteel van de kruisende levenspadenItalo Calvino1973
Kosmikomische verhalenItalo Calvino 1965

Op de vraag ‘Waarom zou je de klassieken lezen’ is volgens Italo Calvino maar één antwoord mogelijk: omdat het beter is dan het niet doen. Je kunt hetzelfde antwoorden op de vraag waarom je Calvino zou lezen – maar waarom zou je Calvino lezen wanneer er ook zoveel andere boeken zijn? Terwijl je half gestrand bent in De Toverberg (maar je het ook niet op wilt geven), als je je bovendien had voorgenomen nu eindelijk dat boek van Kafka te lezen dat al weken op je nachtkastje ligt, en je eigenlijk meer zin hebt om het nieuwe seizoen Mad Men te kijken?

In dat geval zijn er verschillende antwoorden mogelijk. Omdat Calvino’s boeken grappig zijn. Omdat Calvino anders is dan wat je tot nu toe gelezen hebt. Omdat het niet zo serieus is als Mann, niet zo beklemmend als Kafka, en toch tot nadenken aanzet. Maar vooral omdat hij een bijna kinderlijk leesplezier in je losmaakt waardoor je daarna ook die stapel boeken op je nachtkastje oppakt.

Ieder van Calvino’s werken bevat een ode aan de menselijke fantasie.

Calvino’s oeuvre beslaat zo’n dertig boeken en korte verhalen, maar ook essays over cultuur, politiek en literatuur. Ondanks de diversiteit van zijn oeuvre zijn er een aantal overkoepelende kenmerken: de mengeling tussen realisme en fantasie, sterke banden met de Europese (literatuur)geschiedenis, een prettige reflectie op het eigen werk en vooral een aanstekelijk plezier in het vertellen van verhalen. Uiteindelijk bevat ieder van Calvino’s werken een ode aan de menselijke fantasie, en door de combinatie met de realistische verteltoon en de wrange onderwerpen stijgt het toch steeds boven het niveau van een sprookje voor volwassenen uit.

Neem De ridder die niet bestond, over de ridder Agilulf, die wel een blinkend wit harnas heeft, maar geen lichaam. Zijn schitterende harnas is leeg van binnen en wordt slechts voortgedreven door ideologie en plichtsbesef. Agilulf hoeft niet te eten en te slapen maar is de meest onoverwinnelijke, consciëntieuze en daarmee ook vervelendste ridder in het leger van Karel de Grote. Zoals vrijwel alle sprookjesachtige elementen in Calvino’s werken komt ook Agilulf regelmatig in aanraking met extreem on-sprookjesachtige omstandigheden. Zo is er in het legerkamp een afdeling ‘Hoofdinspectie voor Duels, Wraak en Bevlekte Eer’. Wanneer de jonge en naïeve ridder Ramboud daar komt vragen hoe hij zijn vader moet wreken, wordt hem verteld dat hij voor het wreken van een generaal het beste drie majoors kan omleggen – maar als hij dat liever heeft, mag hij ook voor vier kapiteins kiezen.

Via Ramboud leren we ook Torrismond kennen, die zegt de zoon te zijn van de Heilige Orde van de Ridders van de Heilige Graal. Vol dromen en verwachtingen gaat hij op zoek naar de Orde, om zich officieel door hen te laten erkennen en zo zijn riddertitel te behouden. Wanneer hij de ridders gevonden heeft blijkt echter dat zij onder het mom van hun heilige roeping en de zoektocht naar de Graal de dorpelingen die ze zouden moeten beschermen beroven en misbruiken. In het heetst van de strijd wisselt Torrismond van kamp, waarna hij gedesillusioneerd vertrekt en aan een zwerftocht begint die hem met een paar fijne knipogen naar traditionele ridderromans bij de liefde van zijn leven brengt.

Cosimo’s fantastische verhalen moeten met een korreltje zout genomen worden.

Lichter van onderwerp, toon en oordeel is De baron in de bomen. Die roman draait om baron Cosimo Piovasco di Rondo, die op zijn twaalfde in een boom klimt omdat hij zijn slakken niet wil opeten en vervolgens weigert ooit nog naar beneden te komen. Juist omdat het werk niet draait om een soort metafysisch wonder, maar om een kind dat een impulsief besluit neemt en er koppig aan vast blijft houden is het subtieler en lichter verteerbaar. Daardoor krijgt het kinderlijke vertelplezier ook meer ruimte, al wordt al snel duidelijk dat Cosimo’s fantastische verhalen met een korreltje zout genomen moeten worden. Sommige ervan veranderen namelijk steeds, al naar gelang het publiek en Cosimo’s humeur. Daarover zegt zijn broertje:

‘Kortom, hij had het enthousiasme gekregen van iemand die verhalen vertelt en nooit weet welke verhalen nu mooier zijn: waar gebeurde verhalen, die een hele wereld oproepen van voorbije uren, heftige gevoelens, verveling, geluk, onzekerheden, ijdelheden, zelfhaat; of juist verzonnen geschiedenissen, waarin je de grove lijnen schetst en alles gemakkelijk lijkt; hoe meer variatie je echter wilt aanbrengen, des te meer merk je dat het toch weer gaat over dingen die je in je werkelijk leven hebt meegemaakt of gezien.’

Zo blijkt steeds weer hoezeer Calvino te identificeren is met zijn eigen werken, en dat we hem wellicht gelijk moeten geven in zijn mening dat van een auteur slechts zijn werken relevant zijn. Ook in andere opzichten kunnen we Cosimo zien als een alter ego van Calvino: zijn plezier in het vertellen van waarschijnlijke en onwaarschijnlijke verhalen speelt met grote regelmaat een expliciete rol in zijn werken. Het sublieme voorbeeld daarvan is Als op een winternacht een reiziger.

De eerste regels daarvan geven meteen aan dat het hier gaat om een boek dat anders is dan andere. Direct word je het verhaal ingezogen, en wel doordat Calvino jou, de lezer, rechtstreeks aanspreekt: ‘Je staat op het punt te beginnen aan Italo Calvino’s nieuwe roman, Als op een winternacht een reiziger. Ontspan je. Concentreer je. Zet iedere andere gedachte uit je hoofd. Laat de wereld om je heen vervagen tot in het onbestemde.’ Calvino beschrijft vervolgens hoe je de boekwinkel in liep om zijn nieuwe boek te kopen, hoe je daar resoluut voorbijgaat aan alle schappen met boeken die je nog wil lezen, opgedeeld in categorieën als 'Boeken die je wil lezen maar er zijn andere boeken die je eerst wil lezen', 'Boeken die iedereen gelezen heeft zodat het lijkt alsof jij ze ook gelezen hebt' en 'Boeken die horen bij de andere boeken in je kast'.

Van een auteur zijn slechts zijn werken relevant.

Dan lees je het eerste hoofdstuk van het boek dat je gekocht hebt, en raak je geïntrigeerd: Calvino geeft hier precies aan op welke manier hij je het verhaal in zuigt, en het werkt nog ook. Maar dan, als je aan het tweede hoofdstuk wil beginnen, zit je ineens midden in een ander verhaal. Jij, de lezer, hebt namelijk een verkeerde druk gekregen en het boek dat je dacht te hebben gekocht houdt plots op. Je gaat terug naar de winkel, waar je een nieuw exemplaar krijgt en een medelezer ontmoet, die je zal vergezellen op je speurtocht naar dat eerste boek – want ook het nieuwe boek dat je gekregen hebt is niet het juiste.

Zo krijgt Calvino de mogelijkheid talloze verschillende verhalen te vertellen en op virtuoze manier met elkaar te verweven. Er ontstaat een boek dat zich 'de ene keer om zichzelf heen windt, de andere keer in tweeën splitst, nu eens kluiten zin verbindt met een omlijsting van bladeren of wolken, dan weer vastloopt en zich opnieuw om zichzelf heen windt. Hij gaat almaar verder, rafelt uit en omhult een laatste tros woorden, ideeën en dromen, en houdt op.'Dus, beste lezer: gun jezelf met je veel te volle agenda dit 'jeugdige plezier van verwachting in een zorgvuldig afgebakend gebied als dat van boeken, waar je geluk kunt hebben of pech, maar waar het risico op teleurstelling niet serieus is.' Stap op de fiets, surf naar je favoriete boekwinkel, en zoek naar Calvino. Kies uit de lange lijst het werk dat je het meeste aanspreekt – bijvoorbeeld dat waarin een aantal gezelschap reizigers slechts kan communiceren via een spel tarotkaarten, of toch liever dat boek waarin Qfwfq fantastische verhaaltjes spint rond wetenschappelijke feiten. En, desnoods, als je het echt heel druk hebt, zet je het bovenaan je lijstje met Boeken die je wil lezen maar er zijn andere boeken die je eerst wil lezen. Maar beloof me één ding: denk in godsnaam niet dat het Boeken zijn die iedereen gelezen heeft zodat het lijkt alsof jij ze ook gelezen hebt, want daar zijn ze te mooi voor.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven