Flickr / Jochem Liem

Borstelbaan voor de moderne denker

Stel, je neemt deel aan een toernooi ‘rock-paper-scissors’ (het bestaat) en bedenkt een slinkse strategie: totaal willekeurig. Je tegenstanders, zo beredeneer je, zullen onvermijdelijk patronen denken te herkennen en anticiperen op voornemens die je eigenlijk niet hebt, waardoor statistisch gezien jouw kans om te winnen een stuk groter is – briljant. Aangekomen bij de douane (het is natuurlijk in Amerika) blijkt je radioactieve bron – atoomverval: willekeuriger bestaat niet – het vliegtuig echter niet in te mogen. Snel duik je de WC in, en zet honderden zetten alvast op papier – “R, P, R, R, S …”. Zetten die je twee dagen later slaafs opvolgt, stuk voor stuk – en waarmee je de hoofdprijs wint. Nu, de vraag is: verdien je de hoofdprijs? Verdien je die ook écht?

Geen zorgen: dit is geen strikvraag. Natuurlijk verdien je de prijs. Het was jouw list, en jij voerde hem uit. Maar het gekke is: technisch gezien stonden je handelingen allang vast. En nog technischer waren het nauwelijks jouw zetten – eerder de grillen van de kwantummechanica. Toch valt moeilijk je verantwoordelijkheid en daarmee de prijs je te ontzeggen. Toch?

Bovenstaand scenario heb ik helaas niet zelf bedacht. Het is een (enigszins aangepast) gedachte-experiment uit het nieuwste boek van de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett, Gereedschapskist voor het denken. Een conceptueel handvat, een “intuïtiepomp” om vat te krijgen op dat glibberige begrip, ‘vrije wil’.

Moleculen zijn we, maar morele moleculen.

Volgens sommigen bestaat die niet; in dit wetmatige universum draagt niemand ultieme verantwoordelijkheid voor iets. Anderen proberen juist kiertjes te creëren, waardoor wij, morele wezens, ons kunnen onttrekken aan de vastbeslotenheid van het heelal. Beide redeneringen moet Dennett niets van hebben. Zo gauw overstag gaan getuigt van een gebrek aan filosofische creativiteit, vindt hij. Het maakt Daniel Dennett in mijn ogen zo sympathiek.

Dennetts oeuvre (waar het boek een bijzonder overzicht van biedt) kun je opvatten als poging ons menselijke zelfbeeld te begrijpen binnen ons wetenschappelijke wereldbeeld, zonder simpelweg ‘een kant te kiezen’ als het moeilijk wordt. Zonder, bijvoorbeeld, vrijwilligheid als illusie af te doen; of exacte wetenschap als hopeloos beperkt. Het gaat er juist om die twee te combineren. Moleculen zijn we, maar morele moleculen – robots, en toch min of meer bezield. Toegegeven, zulke formuleringen klinken beter dan ze voor te stellen zijn. Voor een helder zicht op de complexe implicaties schiet je voorstellingsvermogen soms schromelijk tekort. Die momenten, daar biedt Dennett oplossingen voor. Ga nog eens voor die hoofdprijs.

Dat je handelingen (of zetten in dit geval) al dagen vaststaan, stelt Dennett, doet op zich geen afbreuk aan je verantwoordelijkheid ervoor, of de vrijwilligheid ervan. Zoals een loterij op zich niet oneerlijker wordt wanneer het winnende lot bij aankoop al bepaald is. We hoeven niet te willen dat ‘ons brein’ ons niet bestuurt; dat ons doen en laten “utterly uncaused” is. “[All we] want, and should want,” benadrukt Dennett, “is that when we act, we act on good information about the best options available to us.” – zelfs als iedere gebeurtenis vaststaat sinds de oerknal…

Goed, dit is niet de plek voor verregaande analyse, maar hopelijk zijn de gedrevenheid en vernuftige denkmethoden in dit boek duidelijk geworden. Een bijzonder boek, om te beginnen door de opzet. In 77 vlot geschreven minihoofdstukjes leer je Dennetts favoriete ‘denkgereedschap’ kennen, en raakt terloops bekend met zijn omvangrijke gedachtegoed. De eerste ‘tools’ zijn voor algemeen gebruik, daarna wordt het specifieker: voor betekenis, evolutie, computers, bewustzijn en vrije wil. Niet de makkelijkste onderwerpen dus, maar het boek is nadrukkelijk geschreven voor een breed publiek; refererend aan het adagium van Nobelprijswinnaar Richard Feynman: “Wie iets niet toegankelijk kan uitleggen, begrijpt het zelf niet helemaal.”

Dennetts arsenaal omvat simpele principes; vuistregels, zoals Ockams ‘scheermes’, en Dennetts alarmbel bij de woorden ‘rather’ of ‘surely’ in filosofische betogen. Er zijn technische passages: over een tweedimensionale wereld met één natuurwet, en of daar levensvormen zouden ontstaan. En tenslotte het soort gedachte-experimenten waarmee ik opende, die Dennett “intuïtiepompen” noemt. Hierin worden de meest complexe problemen verpakt tot ingenieus narratief waarbij je intuïtie resoluut één kant op stroomt. Uiteraard niet zonder risico.

Met talloze mentale oefenpistes en ezelsbruggetjes leer om behendig te manoeuvreren langs de afgrond van het diepste (schijn)probleem.

Veel aandacht besteedt Dennett daarom aan de ontmanteling van zulke argumenten – zoals de Chinese kamer van John Searle – die behalve effectief, ook misleidend kunnen zijn. Met name in de hoofdstukken over bewustzijn toont Dennett zich een ster in het omspringen met verstand en intuïtie. Met speels gemak weerlegt hij het onvervreemdbare van subjectieve ervaring, en verzet zich fel tegen de positie dat ons bewustzijn aan fysieke verklaring ontsnapt. Veel te voorbarig, aldus Dennett, en een blokkade voor hoognodige creativiteit. Treffend is het citaat van William Bateson, vader van de moderne genetica. Minder dan honderd jaar geleden wist hij van chromosomen, maar was overtuigd dat de genetische informatie niet stoffelijk kon zijn. Dennett: “He just couldn’t immagine DNA.”

Gereedschapskist voor het denken is meer dan de best mogelijke introductie tot Daniel Dennett. Meer dan een inspirerend betoog vóór heldere argumentatie, en een filosofie die de afstand tussen denken en kennen niet groter dan nodig houdt. Het is, ongeacht je bagage, een prikkelende, leerzame verzameling inzichten en denkschema’s. Voor je geest werkt het zo niet als slijpsteen, dan toch wel als zeer aardige borstelbaan. Met talloze mentale oefenpistes en ezelsbruggetjes leer om behendig te manoeuvreren langs de afgrond van het diepste (schijn)probleem.

Zo behendig, dat je soms vergeet dat je de Gereedschapskist voor het denken van Daniel Dennett leest. Kritisch blijven is voor de meer ingewijde lezer de grootste uitdaging. Zo vertegenwoordigd Dennett vrij ‘klassieke’ interpretaties van genetica, en eigentijdse enthousiastelingen rond embodied cognition biedt hij niets. Toch moeten ook zij dit boek lezen, net als iedereen die zich voor de geest interesseert. Al was het maar om Dennetts speelse redeneringen en zijn leesbaarheid, die het lichamelijke denkers meestal ontbreekt.

Kortom: ik ben vóór dit boek. Ergens was dat lastig, als recensent had ik er graag op intelligente wijze iets aan afgekraakt. Ik heb gezocht, getobd, geprobeerd. Ik bleek er fysiek niet toe in staat. En of dat nu uit vrije wil was, slaat u daar Dennett maar op na.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Het is natuurlijk niet van belang voor het verhaal, maar ik kan me niet inhouden: als je volstrekt willekeurig rock-paper-scissors speelt, eindig je in de middenmoot.  Gemiddeld win je de helft en verlies je de helft, ongeacht wat de ander doet. Juist daarom zijn die toernooien interessant, want je zult het dus beter moeten doen dan dat om te winnen.

  • Ha die remco,

    Je hebt helemaal gelijk. In het boek is het idee ook  complexer dan ik het nu  voorstel en moest je zeker afwijken van die randomheid soms, maar ik wilde het niet nog ingewikkelder maken dan het al was haha. De gedachte-experimenten van Dennett zijn niet allemaal onomstreden, maar altijd goed uitgedacht. Even snel en kort:

    Het  punt was dat vrij handelen mogelijk wordt door  wederzijdse onvoorspelbaarheid (van jouw door de ander, en van de ander door jou). Vrijheid heb je niet alleen, als het ware.  Spelers op het toernooi proberen elkaar te slim af te zijn door te anticiperen - en afdingen op de vrije markt werkt volgens hetzelfde principe. Dus wie volstrekt doorzichtig is, is machteloos.

    We kunnen prima gedetermineerd zijn, stelt Dennett, zolang het ons maar niet voorspelbaar maakt. Zelfs die 'onvoorspelbaarheid' kan fysiek eigenlijk al vaststaan, zolang niemand dat weet. Dus: zolang we individuele keuzes maken en geen rock-paper-sciccors hoeven te spelen met God  - "for salvation, maybe?".

    Dat laatste is Dennett niet van plan. Einde hoofdstuk.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven