Flickr / Lucas

Bosch-tentoonstellingen als spiegels van de tijd

Hij is misschien wel de meeste raadselachtige figuur van de Nederlandse kunstgeschiedenis, hoofdrolspeler in een laatmiddeleeuws mysterie. Jheronimus Bosch, bijgenaamd ‘Den Duvelmakere’, is exact vijfhonderd jaar geleden overleden. Deze maand opent het Noordbrabants Museum een overzichtstentoonstelling. Deze expositie is niet de eerste tentoonstelling over Bosch op Nederlandse bodem; om de zoveel tijd wordt hier een tentoonstelling aan zijn werk gewijd. Opmerkelijk is dat veelal dezelfde combinaties van enkele van zijn schilderijen keer op keer een ander verhaal vertellen. Via de kunstenaar vertellen de tentoonstellingen ook de verhalen van de tijd waarin ze georganiseerd zijn. Het zijn onderbewuste spiegels voor de contemporaine bezoekers.

Het begon allemaal exact tachtig jaar geleden. In 1936 opende de eerste Bosch-tentoonstelling in Nederland. De grote witte zalen van het net heropende Boijmans werden behangen met werken van Nederlandse kunstenaars uit de vijftiende en vroege zestiende eeuw. Bosch kreeg een hele eigen zaal waar hij als ster van de expositie Jeroen Bosch: Noord-Nederlandse Primitieven kon schitteren.

Het zijn onderbewuste spiegels voor de contemporaine bezoekers

De generatie van het interbellum voelde het nationalisme aantrekken. De Nederlandse overheid ging op zoek naar wat de Nederlandse gemeenschap nu eigenlijk tot gemeenschap maakte. Zo kreeg zelfs het verhaal dat in 1936 over de schilderijen van Bosch werd verteld in de zalen van het Boijmans nationalistische kenmerken.

In de expositie werd Jheronimus ‘Jeroen’ genoemd, dat lag dichter bij de Nederlandse taal. Niet alleen de titel van de expositie benadrukt de pro-Nederlandse gevoelens, maar de hele tentoonstelling was bedoeld om de grote, Nederlandse figuren uit deze periode te tonen, met Bosch in de hoofdrol. Het was een viering van een Nederlandse schilderperiode en de verafgoding van een historisch figuur. Bosch fungeerde als een voorbeeld voor de Nederlandse burger in de jaren dertig. Hij was een genie dat net als de meeste bezoekers van de tentoonstelling in Nederland woonde en ooit dezelfde Nederlandse taal had gesproken.

In 1967 vond in het Noordbrabants Museum de tweede Bosch-expositie plaats die inmiddels bekend staat als de eerste echte blockbuster in museumland. Om grote bruiklenen naar ’s-Hertogenbosch te krijgen, werd de tentoonstelling geprofileerd als een expositie waar wetenschappelijke bevindingen op de eerste plek stonden. En dat was ook het geval: voor het eerst werd grootschalig gebruik gemaakt van technisch onderzoek en gingen verschillende wetenschappelijke disciplines aan de gang met de iconografie van de werken.

Na de wederopbouw van de jaren vijftig ontstond er in de jaren zestig ruimte voor nieuwe geluiden. Een deel van de panelen die in 1936 het verhaal van het Nederlanderschap van de kunstenaar hadden gevormd, vertelde nu het verhaal van de aftakeling van vertrouwde zekerheden van kerk en maatschappij, iets dat in de tijd van Bosch plaatsvond maar ook (en misschien vooral) midden jaren zestig. Men ging nu op zoek naar eigen waarheden en deed dit aan de hand van wetenschappelijke methodes. Allerlei maatschappelijke kwesties en vraagstukken werden onderworpen aan de wetenschap: een beroep op duistere verklaringen was geen optie meer. Dat gold ook voor de panelen van Bosch.

Bosch is hoofdrolspeler in een laatmiddeleeuws mysterie

Rond de eeuwwisseling was het internet bezig aan zijn grote opmars en het individualisme vierde hoogtij: de hoogste tijd voor een nieuwe Bosch-expositie (2001). Ditmaal probeerde de expositie een caleidoscopische blik op Bosch te werpen, het moest gaan om de individuele benadering van de bezoeker. Wetenschappelijke waarheden maakten plaats voor vrije interpretaties. In 2001 werd dit bewerkstelligd door zoveel mogelijk perspectief op Bosch te bieden. Het werk van de schilder werd geëxposeerd naast potten en pannen uit de late middeleeuwen, maar ook naast werk van hedendaagse kunstenaars.

De generatie die aan de voet van de eenentwintigste eeuw stond voelde de behoefte de eigen identiteit te behouden en men streefde naar grote persoonlijke autonomie in de vormgeving van zijn eigen leven. De expositie over Jheronimus Bosch voldeed aan deze behoefte. Men zocht niet naar wetenschappelijke waarheden, want inmiddels was duidelijk dat ‘waarheid’ een relatief begrip geworden was. Het postmodernisme was ditmaal het uitgangspunt van de expositie. De organisatoren probeerden Bosch ook niet in één traditie te plaatsen: door het multi-interpretatieve aspect van het werk van Bosch te tonen werd de bezoeker uitgedaagd om ‘zijn of haar Jheronimus Bosch te vinden’, aldus de catalogus.

In de online voorverkoop van de huidige Bosch-tentoonstelling zijn reeds 100.000 kaarten verkocht. De bezoekers zullen de komende maanden door de zalen wandelen, de schilderijen bekijken, de tekstbordjes lezen en eventueel de catalogus van de tentoonstelling mee naar huis nemen. Maar een authentieke Bosch-ervaring zullen ze niet beleven: de accenten van de tentoonstelling zijn ook ditmaal aan de eigen tijd onderhevig en de kunstenaar is onbewust in een hedendaags jasje gestoken.

Een authentieke Bosch-ervaring zullen de bezoekers niet beleven

In de zalen van het museum staan, naast de panelen van Bosch, monitoren waar presentaties van de schilderijen op te zien zijn. De bezoeker kan zo tussen het schilderij en de monitor zoeken naar de hand van Bosch, de hand van een creatief individu. Het is de creativiteit en de individualiteit die ook de generatie van nu zoekt om zichzelf te onderscheiden. Tegelijkertijd is het medium van de schilderkunst in een tijd van smartphones en virtual reality vaak niet meer uitdagend genoeg. De inspirerende individualiteit en eigenzinnigheid van Bosch worden gecombineerd met onze nog altijd groeiende behoefte aan digitalisering.

Het is van belang dat de bezoeker zich bewust is van onze kijk op de geschiedenis. Ook de kunstgeschiedenis is tijdsafhankelijk: iedere generatie vormt zijn eigen verhalen met de resten van het verleden. Deze verhalen zijn de nieuwe structuren en ideeën voor de wereld van nu. Achterhalen hoe Bosch zijn schilderijen ooit bedoeld heeft, is bijna onmogelijk, de enige overgebleven bronnen zijn enkele droge documenten omtrent de geboorte en huwelijksdatum van Bosch. Misschien moeten we daarom juist deze tijdelijke interpretaties van het werk omarmen. Tentoonstellingen pogen dichter bij de betekenis van de geëxposeerd werken te komen, maar we vergeten vaak dat ze prachtige reflecties op de hedendaagse maatschappij vormen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven