Flickr / oxfamnovib

Coup of geen coup?

Afgelopen woensdag zette de top van het Egyptische leger de democratisch verkozen president Morsi af. De Egyptische minister van Buitenlandse Zaken stelde kort hierna in gesprekken met het Witte Huis en de VN dat er echter geen enkele sprake was van een militaire coup. Zowel de VS als de VN lijken hierin, ondanks de gebruikelijke geluiden van bezorgdheid, mee te gaan met de acties van het leger en hebben zich er niet fel tegen uitgesproken. De VS hebben zelfs aangegeven door te gaan met de financiële steun aan Egypte ondanks het feit dat de Amerikaanse wet (Consolidated Appropriations Act, sectie 7008) expliciet stelt dat dergelijke steun na een militaire coup tegen een democratisch gekozen regering dient te worden opgeschort. Hoewel hier natuurlijk politieke redenen voor zijn, is er volgens ons mogelijk ook een constitutionele verklaring voor deze mildheid.

Generaal al-Sisi stelde woensdag op de Egyptische staatstelevisie dat het leger met zijn actie gehoor gaf aan de roep van het volk en zijn ‘nationale en historische verantwoordelijkheid’ nam om te werken aan een ‘sterk en verenigd Egypte’. Al-Sisi presenteerde hierbij een ‘road-map’ met daarin enkele belangrijke maatregelen, waaronder een tijdelijke opschorting van de grondwet, om de situatie te stabiliseren.

De reactie van Morsi liet niet lang op zich wachten. Nog dezelfde avond verscheen de volgende tweet op de presidentiële twitteraccount:

“Pres. Morsy urges civilians and military members to uphold the law & the Constitution not to accept that coup which turns #Egyptbackwards”

Het leger stelde de grondwet buiten werking, maar is dit ook onconstitutioneel? Wij denken dat het leger zou beweren van niet. Uit alle retoriek blijkt dat het leger zijn acties als volstrekt legitiem beschouwd. De situatie die Morsi liet ontstaan ‘vervreemdde’ Egypte juist van zijn échte constitutie. Van de vele definities van een constitutie willen wij er twee uitlichten die in dit conflict in Egypte lijnrecht tegenover elkaar lijken te staan:

Allereerst kan men de constitutie vanuit positivistisch oogpunt beschouwen. De constitutie wordt hier gezien als de verzameling van fundamentele regels die vorm geven aan de politieke praktijk. Het belangrijkst hierin is natuurlijk de grondwet, maar ook internationale verdragen en gewoonterecht kunnen hieronder vallen. De tweede definitie beschouwt de constitutie vanuit een meer normatief oogpunt. De constitutie wordt dan gezien als het staatsbestel.

Het leger stelde de grondwet buiten werking, maar is dit ook onconstitutioneel?

Net zoals een mens een sterke of zwakke constitutie kan hebben kan een staat ook beschikken over een goede of een slechte constitutie.[1] Een goede constitutie zou hier, grofweg, een staatsbestel zijn waarin rechtsstatelijke waarden als rechtszekerheid, grondrechten, checks and balances, democratische inspraak en dergelijke zijn gewaarborgd.

Het is interessant om de gebeurtenissen van de afgelopen dagen vanuit deze twee definities van constitutionalisme te bekijken. Vanuit het positivistische perspectief dat Morsi in zijn tweet inneemt, is de actie van het leger inderdaad niets minder dan een coup. De Egyptische grondwet staat het buiten werking stellen van de grondwet namelijk (uiteraard) niet toe. Interessant is echter dat deze grondwet door het leger juist als onconstitutioneel wordt gezien.

Sinds de wijzigingen die in december 2012 zijn doorgevoerd zou de grondwet teveel macht toebedelen aan (streng-) islamitische groeperingen en zouden grondrechten op de tocht staan. Deze grondwet zou dus leiden tot een verzwakking van het staatsbestel; de constitutie (type 2) van Egypte. De ‘road-map’ die Al-Sisi woensdag in een tv-toespraak presenteerde schort de huidige grondwet op en komt met enkele maatregelen die vorm moeten geven aan de verzoening van partijen in Egypte.

Interessant hierbij is dat de ‘staatsgreep’ van het leger een groot deel van de huidige ‘constitutie’ in stand lijkt te houden. De opschorting van de grondwet lijkt niet op een ordinaire machtsgreep, maar beoogt volgens het leger juist Egypte haar échte constitutie terug te geven. Verschillende door het leger gezette stappen kunnen althans zo worden uitgelegd.

1. Het leger benoemde als interim-president Adli Mansour, opperrechter van het constitutionele hof van Egypte. Hij werd donderdag volgens de gebruikelijke constitutionele weg geïnstalleerd. Hij stelde bij zijn inauguratie donderdag (paradoxaal genoeg) de grondwet te zullen eerbiedigen en lijkt zijn eigen macht te willen inperken. Het is geen toeval dat men deze relatief onbekende jurist tot overgangspresident heeft benoemd. Het idee is dat deze man ‘op de winkel past’ totdat het volk een nieuwe president heeft verkozen.

2. Daarnaast werd een commissie geformeerd bestaande uit deskundigen vanuit het hele politieke spectrum die zich gaat buigen over de toekomst van de Egyptische grondwet.

3. Het leger stelde bovendien een interim-regering voor, met aan het hoofd Mohamed El Baradei. Belangrijker dan de keuze voor deze liberale Nobelprijswinnaar van de vrede is dat het leger eveneens probeert religieuze groeperingen als de salafistische al-Nour hierbij te betrekken.[2] Dit onderstreept het belang dat het leger hecht aan het creëren van een breed draagvlak voor haar acties, zoals al-Sisi meermaals benadrukte in zijn speech (hoewel we uiteraard niet blind moeten zijn voor eventuele retorische motieven die hier achter schuilgaan).

De opschorting van de grondwet lijkt niet op een ordinaire machtsgreep, maar beoogt volgens het leger juist Egypte haar échte constitutie terug te geven.

Kortom, deze staatsgreep oogt niet als een klassieke putsch, waarna de legerleider zichzelf tot president/koning/keizer benoemt, maar als een (staats)ingreep waarna de interveniërende macht zich onmiddellijk weer terugtrekt om ruimte te maken voor de komst van democratie.

Problematisch is natuurlijk hoe deze ingreep te legitimeren. Het leger beroept zich daartoe op het landsbelang, de constitutie (type 2), maar uiteindelijk blijft deze legitimatie een arbitrair karakter hebben. Het leger kan namelijk te allen tijde ‘at will’ besluiten dat de constitutie (type 2) in het geding is en de constitutie (type 1) buiten werking zetten. Het leger is niet verkozen en er is geen ‘constitutional check’, juist omdat het leger zich boven de grondwet stelt. Het enthousiasme onder de Egyptenaren afgelopen week toont echter dat de acties van het leger wel op enige goedkeuring kunnen bogen.

Belangrijk is dat het leger wel de stappen heeft gezet die een verdere en betere legitimatie mogelijk maken, door het installeren van technocraten en het uitschrijven van verkiezingen. De ontwikkelingen van de afgelopen dagen maken echter duidelijk hoe precair de situatie is. Er lijken vergeldingsacties tegen het regime van Morsi gaande en het leger slaat met ongekend harde hand betogingen van Morsi-aanhangers neer. Als het leger écht de constitutie van Egypte zou willen verdedigen dient het zich wellicht nog eens achter de oren te krabben.

Dit artikel verscheen ook op nederlandrechtsstaat.nl


[1] G.F.M. van der Tang, Grondwetsbegrip en grondwetsidee (Rotterdam 1998) 16.

[2] Dit heeft overigens wel direct geleid tot een politieke impasse omdat El Baradei en later ook diens compromiskandidaat niet aanvaardbaar bleken voor de salafisten.

Gerelateerde artikelen
Reacties
5 Reacties
  • ik denk dat dit argument pas overtuigend wordt als je kan aantonen in welk opzicht die 'constitutie' substantieel anders is. anders zou je hetzelfde argument kunnen toepassen op eender welke coup; over het algemeen wordt een staatsgreep altijd op een of andere wijze gelegitimeerd en de nieuwe leider naar voren gebracht als de daadwerkelijke constitutieve vertegenwoordiger. dat het leger zich op een gegeven moment terugtrekt, maakt weinig verschil, daar het helpen installeren van sympathiserende partijen mijns inziens vrijwel hetzelfde is als een 'putsch' (gebeurde in het verleden bijvoorbeeld in Thailand. alhoewel de aanleiding tot de coup waarschijnlijk wezenlijk verschilt, werden gelijke beweringen omtrent democratie, herverkiezingen etc. gemaakt). dus in welke zin vertegenwoordigt het leger een andere constitutie en hoe geeft het daar vorm aan? de huidige gewelddadige handelingen van het leger lijken erop te wijzen dat het in ieder geval niet gaat om democratie in de zin van ruimte voor pluraliteit. ja, morsi regeerde bij tijden door middel van twijfelachtige constructies, maar nooit zo duidelijk gewelddadig, repressief en intolerant als het huidige leger. ik zie niet hoe je dit iets anders dan een coup kan noemen. de enige reden dat westerse overheden schromen dit een coup te noemen is helaas - maar begrijpelijk - realpolitik.

  • Pieter Koning,

    "Het enthousiasme onder de Egyptenaren afgelopen week toont echter dat de acties van het leger wel op enige goedkeuring kunnen bogen." - Om het nog gecompliceerder te maken: in progressief Caïro (zichtbaar in de media) kan de ingreep van het leger waarschijnlijk in meerderheid op goedkeuring rekenen, terwijl Morsi een meerderheid heeft in de rest van het land. De tegenstelling 'stad en platteland' speelt dus mogelijk ook nog een rol.

  • Interessant stuk. Ik ben het eens met de aanvullingen van Leon en Pieter.

    Een fundamenteel probleem is dat 'de Egyptenaren' een nogal diverse groep vormen met verschillende, vaak strijdende, belangen. Zoals Pieter zegt: stad/dorp; kopt/moslim; ulama/islamisten; liberaal/conservatief; etc, etc. Daarom was het goed geweest als Morsi meer handreikingen had gedaan naar niet-Moslim Broeders, en wanneer de meer progressieve Egyptenaren zich meer hadden ingezet voor een vreedzame weg naar verbetering.
    Nu het leger een coup heeft gepleegd om de eerste democratisch verkozen leider van Egypte ooit (!) uit het zadel te wippen, is een zorgwekkende precedent gezet. Het Moslim Broederschap is 80 jaar lang met harde hand onderdrukt, en had nu na democratische verkiezingen een machtspositie veroverd. De Egyptische 'constitutie' (type 2) die jullie beschrijven bevat ontegenzeggelijk een belangrijk Moslim Broederschap-component.
    Qua semantiek: mij lijkt dat dit een helder voorbeeld van een coup was: het leger profileerde zich boven en buiten constitutie (type 1 en 2) en plaatste met (de dreiging van) geweld de democratisch gelegitimeerde president onder huisarrest. De vraag die volgens mij interessanter is, is onder wat voor omstandigheden wij een coup gelegitimeerd kunnen vinden.

    Zie ook:
    http://en.wikipedia.org/wiki/18_Brumaire
    Napoleon met with heckling as he addressed the Ancients with such "home truths" as, "the Republic has no government" and, most likely, "the Revolution is over." One deputy called out, "And the Constitution?" Napoleon replied, referring to earlier parliamentary coups, "The Constitution! You yourselves have destroyed it. You violated it on 18 Fructidor; you violated it on 22 Floreal; you violated it on 30 Prairial. It no longer has the respect of anyone."

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven