Foto: Th. E. Lysen

De anatomie van depressie

The Anatomy of MelancholyRobert Burton1621
The Noonday DemonAndrew Solomon2001

Wat is de remedie voor somberheid? Exercise, antwoordt de 17e eeuwse bibliothecaris Robert Burton. Exercise betekent fysieke inspanning, bijvoorbeeld in de tuin werken. Maar ook mentale inspanning, bijvoorbeeld een speech van Cicero lezen. Het is één van de massa's goede en goed bedoelde adviezen die zijn verzameld in Burton's vuistdikke boek The Anatomy of Melancholy uit 1621. Schrijvers uit de oudheid, volksverhalen en commentatoren uit de Renaissance komen voor in dit eindeloos maar heerlijk voortkabbelende boek, dat door Burton's eigen gloedvolle stem aan elkaar gepraat wordt. Alles wat met melancholie, die fysieke en mentale stilstand en pijn, te maken heeft is materiaal.

Elke bezigheid volstaat om de melancholicus af te leiden.

Voor Burton was dit werk een academische interesse gevoed door een persoonlijke. ‘I write of melancholy, by being busy to avoid melancholy.’ Is deze manier om de melancholie te proberen te onvluchten toevallig ingegeven door Burton's situatie en persoonlijkheid en zou iemand die vermijding minstens net zo goed met timmeren of bergbeklimmen kunnen bereiken? Of schuilt er in het denken en schrijven over melancholie een speciale kracht die via beter begrip ook vooruitgang in de toestand bewerkstelligt? Burton zelf is er niet geheel uit. Elke bezigheid volstaat om de melancholicus af te leiden, schrijft hij ergens. Bovendien is zijn fantasie zo rusteloos, angstig en zelfdestructief dat die te allen tijde in toom moet worden gehouden. Lezen en schrijven, in je eentje achter een tafel met alle gelegenheid om af te dwalen en aan zelfreflectie te doen, lijkt zo haast het slechtste wat een melancholicus zichzelf aan kan doen: een uitgekiende straf die de depressie aan haar slachtoffer opdringt. Anderzijds laat Burton zich weer ontvallen dat studie het meest superieure en diepste genot is. Hij citeert met goedkeuring Heinsius, de bibliothecaris in Leiden: ‘[I study] with so lofty a spirit and sweet content that I pity all our great ones and rich men that know not this happiness’.

Als er iemand is die bewijst dat reflectie voor een tot depressie geneigd individu zowel haalbaar als heilzaam is, is het wel Andrew Solomon. De New Yorkse journalist en schrijver lijdt sinds zijn 25ste aan hevige depressies en publiceerde in 2001 zijn veelzijdige meesterwerk The Noonday Demon, An Anatomy of Depression. Regelmatig kon hij  amper uit bed komen, was douchen voor hem een onmogelijk zware opgave en was hij doodsbang voor de lamskoteletten die hij van zijn vader te eten kreeg.

Depressie kan ook mensen overkomen die op allerlei manieren een bijzonder goeie uitgangspositie in het leven hebben. Solomon is de zoon van rijke, intelligente en zorgzame ouders, hij is belezen en getalenteerd, opgeleid in Yale en Cambridge, maakte reizen, heeft veel vrienden en liefdes – mannen en vrouwen – en schrijft zonder veel moeite. Dit alles vertelt hij op een directe manier, zonder valse bescheidenheid en zonder overmatige arrogantie. Hij heeft de openheid van iemand die zoveel pijn heeft gehad dat schaamte en gereserveerdheid hem minder zijn gaan schelen. Hier en elders in zijn boek realiseert de lezer zich dat depressie, hoe ellendig ook, vormend kan zijn en mensen meer de moeite waard kan maken.

De lezer realiseert zich dat depressie vormend kan zijn en mensen meer de moeite waard kan maken.

In The Noonday Demon kun je in begrijpelijke termen lezen wat de wetenschappelijke stand van zaken rond depressie is, wat voor medicijnen ertegen bestaan, welke psychotherapieën er zijn en wat mensen verder nog allemaal doen om depressie te bevechten: van excentrieke eetpatronen en support groups tot survivalkampen die lichaam en geest op de proef stellen. Solomon probeerde bijna alles zelf uit en sprak welwillend met behandelaren, goeroes en sportcoaches. Hij is in staat bijna overal goede wil en mogelijkheden tot winst te vinden.

Maar de krachtigste delen van Solomons boek zijn de verhalen over anderen met depressie. Hij hoorde tallozen uit over hun depressies en hun manieren om op de been te blijven. Zwaar getraumatiseerde vrouwen in Cambodja leren van een lotgenoot om weer iets te gaan doen en ook weer van iemand te houden. Inuit in Groenland, die nooit over hun gevoelens spreken, vinden de psychotherapie opnieuw uit wanneer drie vrouwen die zware verliezen hebben geleden zich aanbieden als vertrouweling en zo tegelijkertijd steun geven aan het hele dorp en steun vinden voor zichzelf. Thuis in de Verenigde Staten vindt Solomon een arme vrouw die nog nooit van depressie heeft gehoord en haar dagen in bed wijt aan geldgebrek en een slecht huwelijk. Nadat een sociaal werker haar onder druk zet en haar aan psychotherapie en medicatie krijgt, knapt zij volledig op, verlaat haar man en begint voor het eerst goed voor haar kinderen te zorgen.

Solomon is in staat de verhalen te tonen van mensen die nog veel heviger lijden dan hij. Door zich voor depressie in al haar verschijningsvormen te interesseren vindt Solomon betekenis in zijn leven. Zelfs wanneer hij in alle hevigheid en bij volle bewustzijn door the noonday demon wordt bezocht en ieder optimisme eigenlijk fysiek en mentaal onmogelijk is, kan hij zich toch vastklampen aan de mensen die hij kent en de dingen waar hij ooit steun aan heeft gehad.

De stem van Solomon is vaardig en wendbaar. Het is bijna een raadsel hoe hij erin slaagt gedichten, anekdoten, droge informatie, persoonlijke confessies, historische verslagen steeds afwisselend weer te geven. Als een lichaam snijdt hij depressie open met een mes en begint begeesterd te vertellen wat hij allemaal ziet. Het lijkt wel alsof deze anatomische methode bij uitstek geschikt is om het over depressie te hebben – en zo uiteindelijk over de vraag hoe je het best kunt leven. Er is immers veel onbekend over depressie, over de onderliggende biologie en chemie. Maar bovendien zijn de verschijningsvormen van depressie, en de manieren ermee om te gaan al helemaal, inherent even veelzijdig als de mensen die eraan lijden.

Als een lichaam snijdt hij depressie open met een mes en begint begeesterd te vertellen wat hij allemaal ziet.

Andrew Solomon pakt meer dan driehonderd jaar later de anatomische draad van Burton op en is erin geslaagd met moderne middelen en met lef meer grenzen te overschrijden: Hij sprak meer en opener met allerlei mensen, probeerde meer behandelingen uit en leidt een veelzijdiger leven dan Burton.

Toch is ook Burtons boek gek genoeg  ideaal voor de moderne lezer. Moeiteloos rol je favoriete gedeelte van hetin  schitterend Engelse proza geschreven The Anatomy of Melancholy, What it is: With all the Kinds, Causes, Prognostickes, and Several Cures of it. In Three Maine Partitions with their several Sections, Members, and Subsections. Philosophically, Medicinally, Historically, Opened and Cut Up. Sommige delen van het boek zijn razend actueel. Zo merkt Burton op dat een onrustigheid van veel mensen gepaard gaat met een zenuwachtige preoccupatie met het nieuws. Zij klampen herhaaldelijk bodes aan en vragen of er nog wat gebeurd is. Wie dit soort onrust aan de beschikbaarheid van moderne techniek wil toeschrijven zal zich bij deze passage op het hoofd krabben. Hoeveel lijkt dit niet op een continue blik op de smartphone? Andere passages zijn juist enorm vreemd. Zo besteedt Burton ruim aandacht aan de invloed van de stand van de sterren op melancholie. Enerzijds is dat vermakelijk om te lezen. Anderzijds moet je wel onder de indruk zijn van Burtons openheid voor alle mogelijke verklaringen van melancholie. Die attitude lijkt nog steeds op zijn plaats bij het bestuderen van geestesziekte en de geest.

Kan je depressie het hoofd bieden door het ondernemen van een creatieve en eindeloze zoektocht naar de aard ervan en de mogelijke oplossingen ervoor? Laten we deze mogelijkheid niet idealiseren. Burton leed levenslang aan periodieke somberheid en het is de vraag of hij de oplossingen die hij documenteerde ook in praktijk bracht. Maar zijn productiviteit en generositeit in woord spreken toch voor een waardevol leven waarvan te hopen is dat hij er ook van heeft genoten. Solomon blijft af en toe instorten, bijvoorbeeld als hij zijn boek bijna af heeft. Op zijn antwoordapparaat laat hij een bericht achter dat hij even onbereikbaar is. Al zijn nieuwe depressieve vrienden, over wie we inmiddels hebben gelezen, laten er geen gras over groeien. De één biedt aan zich ziek te melden om bij hem te zijn, de ander nodigt hem uit een jaar te komen logeren.  Hoeveel winst valt er niet te behalen bij het in alle openheid beschouwen en bespreken van depressie! Deze beide anatomieën doen dat op hun eigen naïeve, montere en stijlvolle manier. Ze zijn een feest om te lezen, voor iedereen die weleens somber is – dus, lijkt me, voor iedereen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven