Flickr / Neil T 'Crisis'

De crisis verklaard en bezworen

'Oh my god, we’re all gonna fucking die.' Kent u die uitdrukking? Daar spreekt iets uit, vindt u niet? Blinde paniek. Een gevoel van onbehagen, van onmacht. Een gevoel, kortom, van crisis.

In vroeger tijden bestond er de gewoonte dit gevoel van paniek te sussen door het te bezweren. Te bezweren door een maagd in een vulkaan te werpen of een totemdier te offeren aan een wraakzuchtige god.

Zo zijn ook wij duizenden jaren later getroffen door een crisis. In Amerika worden duizenden mensen door de onzichtbare hand van de markt uit hun huis geknikkerd terwijl hier in Nederland menig afgestudeerde ronddoolt in het sollicitatiecircuit. Onderwijl loopt het campuscontract waaronder hij de zeecontainer kon huren binnen enkele weken af.

Thatcher dreigt ons mee te sleuren in haar graf.

Op mijn primitiefste momenten stel ik mij voor dat het verval van de neo-liberale economie en de aftakeling van lady Thatcher gelijk opliepen. Terwijl de dementerende Maggie alleen nog schimmen zag in de privésuite van het Ritz Carlton waar zij haar laatste dagen sleet, verdwenen ook onze hoop en dromen in het schemerduister dat over onze wereldorde is gevallen. Nu dreigt ze ons mee te sleuren in haar graf.

Natuurlijk, dat is magisch denken, beheerst door vloeken en demonen. Toegegeven, wij modernen hebben dan niet het vermogen een crisis af te wenden of te voorkomen, maar in tegenstelling tot de primitieve stammen van weleer beschikken wij over iets mooiers dan heksen, vulkanen en wraakzuchtige goden: wij beschikken over verklaringen. Zoveel verklaringen zelfs, voor deze crisis die nu al vijf jaar duurt, dat je bijna zou vermoeden dat een handel in crisis-verklarende literatuur als het vliegwiel voor de mondiale economie zou kunnen dienen.

Twee prominente verklaringen wil ik hier kort bespreken. De eerste is die van filosoof Michael Sandel. In zijn boek Niet alles is te koop betoogt Sandel dat onze samenleving is aangetast door marktdenken. We hebben moreel denken verlaten in een hebzuchtige zoektocht naar geld, meer geld en nog meer geld. We denken niet meer in termen van onze morele plichten, maar in termen van keiharde cash, aldus Sandel. Een tweede verklaring wordt geleverd door Joris Luyendijk die een verhaal vertelt over de breinen die de hedendaagse, wereldwijde samenleving vormgeven. Luyendijk biedt een inkijk in ‘het brein van de bankier’. Een brein dat wordt gevoed met testosteron en angst, dat draait op machismo en uiteraard wordt beperkt door autisme. De twee verklaring lijken sterk uiteen te lopen. Sandel vertelt een wat oubollig verhaal over moreel verval, Luyendijk is een stuk moderner en komt met het state of the art verklaringsmodel: het zit allemaal in ons brein, het is een pathologie!

Maar wat hebben deze twee verklaringen met elkaar gemeen? En interessanter nog: Wat is hun succes? Waarin zit hun aantrekkingskracht?

We moeten allereerst vaststellen dat de verklaringen van het brein en de moraal geen oplossingen zijn. Maar wat zijn het dan wel? Neutrale wetenschappelijke verklaringen? Is de enorme aantrekkingskracht van deze ideeën gelegen in hun neutraliteit, of is er iets anders aan de hand? Vervullen deze verklaringen een andere behoefte?

Volgens mij wel. Volgens mij zijn het niet zozeer aantrekkelijke verklaringen maar zijn het slechts bezweringen. Bezweringen die het ons ten deel gevallen kwaad,  een vorm en een smoel geven. Met Sandel kunnen we gemoedelijk achterover zitten. Zolang U en ik verontwaardigd zijn over het feit dat mensen tegenwoordig van alles de prijs kennen en van niets de waarde, hebben wij geen schuld aan de crisis. Met Luyendijk kunnen we berusten in de gedachte dat U en ik geen macho’s zijn en waarschijnlijk ook geen autist. Wij zijn gezond. Wij zijn niet gecorrumpeerd. Wij zijn niet schuldig aan de crisis, het waren zij: cynische marktdenkers en de machismo gokkers in de financiële sector.

Bezweringen zijn vieringen van machteloosheid.

Nu is er niets mis met bezweringen. Van het afkloppen op hout, tot de Blasiuszegen die katholieken een heel jaar lang dient te beschermen tegen het gevaar van een visgraat die dwars in de keel blijft steken. Bezweringen maken het leven behapbaar.

Maar bezweringen zijn politiek contraproductief. Het zijn vieringen van machteloosheid. Een bezwering heeft de logische vorm van Elvis Costello’s 'I’ll tramp down the dirt'. Of meer expliciet: 'We’ll dance on your grave Mrs. Thatcher' van John McCullagh. Namelijk: we hebben het vocabulaire om te veroordelen, om iemand verre van ons te werpen, om iemand te vervloeken. Maar we ontberen het vocabulaire om iets terug te buigen, om iets te voorkomen of om iets omver te werpen.

Ook in de bijtende bezwering van 'We’ll dance on your grave Mrs. Thatcher' vinden we de morele dimensie ‘Ik overleef u, Mrs. Thatcher. Ik ben bestendiger dan u, het goed is bestendiger dan het kwaad, eerlijk duurt uiteindelijk, het langst.’ En ook de pathologie, namelijk: ‘De wereld is straks van u genezen, Mrs. Thatcher. Er zal weer zang & dans zijn na uw verscheiden.’ Maar in al z’n rebellie blijft het de vraag of de slagzin zich kan ontdoen van de fundamentele machteloosheid van de bezwering. Hebben we de kwestie Thatcher nu opgelost of is the wicked witch of the West slechts op natuurlijke wijze verdwenen?

Een bezwering kan niet ontdaan worden van die machteloosheid, een machteloosheid waarin je kunt zwelgen. Zowel Sandel als Luyendijk creëert een ‘andere mens’ waaraan wij overgeleverd zijn. Een mens die zo ver van ons staat dat we geen verantwoordelijkheid voor zijn daden kunnen nemen: een autist, of een corrupte zondaar. Een schuldige in wiens aard of brein al vastligt dat hij een crisis zou veroorzaken. Wij zelf zijn slachtoffers, maar dwepende slachtoffers. Immers: wij waren het in ieder geval niet. Wij kunnen met een gerust hart slapen. Wij worden wel weer wakker bij de volgende crisis.

Deze preek werd uitgesproken op de Filosofie Nacht, 12 april 2013 in de Beurs van Berlage.

Gerelateerde artikelen
Reacties
4 Reacties
  • Arjan Miedema,

    'In zijn boek “Niet alles is te koop” betoogt Sandel dat onze samenleving is aangetast door marktdenken. We hebben moreel denken verlaten in een hebzuchtige zoektocht naar geld, meer geld en nog meer geld. We denken niet meer in termen van onze morele plichten, maar in termen van keiharde cash, aldus Sandel. ' 

    Is dit niet juist een aanklacht tegen onszelf, de gewone man? Uiteindelijk kan je denk ik haast elke verklaring ombuigen tot een bezwering, maar deze spreekt toch juist (anders dan Luyendijk) de mensen zelf aan?

  • Thomas Muntz,

    P.S. Vandaag in het nieuws: http://www.guardian.co.uk/business/shortcuts/2013/apr/15/cocaine-bankers-global-financial-crisis

  • 'We moeten allereerst vaststellen dat de verklaringen van het brein en de moraal geen oplossingen zijn'.

    Is dat niet een beetje al te ongeduldig? Hoewel een verklaring het fundament van een oplossing kan zijn, vallen beide natuurlijk niet samen (ervan uitgaande dat jij met 'oplossing' doelt op de 'oplossing van de crisis'). Ik denk dat het niet verstandig is om verklaringen af te serveren, enkel en alleen omdat ze geen instant-oplossing bieden. Mijns inziens is het constructiever om verklaringen te toetsen op hun interne coherentie en hun verklarende kracht, om vervolgens te kijken in hoeverre zij een basis kunnen vormen voor een mogelijke oplossingsrichting (zonder daarbij te verwachten dat alles in één klap opgelost is). Ik denk dat juist het ongeduld, gevoed door een gebrek aan kennis over de ongelooflijk ingewikkelde interactie van causale ketens, de basis voor de bezwering vormt. We stemmen de goden gunstig door NU een maagd te offeren (en niet door ons te concentreren op het ontwikkelen van slimme bewerkingstechnieken van het land, een onderzoeksexcercitie die wellicht niet meteen het gewenste resultaat - een goede oogst - oplevert).  Zo bezien vertoont het ongeduldig afserveren van verklaringen meer overeenkomst met de bezwering dan de geen-instant-oplossing-biedende-verklaring zelf.

  • Hahaha, heel chill dat nieuwbericht. Alsof je het hoort donderen in Slochteren.
    al dat gezwelg in crisisdenken waar ook het sentimentalisme van Sandel zo op bloeit, leidt behoorlijk af  -  zowel van een toekomstblik als van de lessen van het verleden.
    Een alternatief politiek geluid (anders dan ''boe!'' of bezweringen) heb ik nergens gehoord, en is misschien zelfs ondenkbaar.  had thatcher toch nog gelijk.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven