Wikimedia Commons / Lee Jordan

De crisiscocktail. Wie betaalt voor de risico’s?

Begin 2009 zei Frank Ankersmit zijn lidmaatschap van de VVD op. Hij was uitermate teleurgesteld dat niemand bereid was tot een discussie over het economische systeem naar aanleiding van de crisis. Inmiddels zijn we twee jaar verder en ontbreekt nog steeds iedere reflectie. Er is slechts populistisch gepleit voor strengere regelgeving. De politiek heeft hier gehoor aangegeven en is druk bezig de regels te verscherpen. Ook was er kritiek op de bonuscultuur. Toen bleek dat het door de staat gesteunde ING 1,25 miljoen extra wilde uitkeren aan bestuursvoorzitter Jan Hommen sprak men daar schande van. Uiteindelijk bezweek hij onder de druk en zag af van de bonus. Echter, gelooft iemand dat door een paar regels en maatschappelijke ophef de problemen in de bankwereld zijn opgelost? Behoren bancaire crises nu definitief tot het verleden?

Ik denk het niet. De nieuwe regelgeving stimuleert namelijk op geen enkele manier een mentaliteitsverandering onder bankiers. Ze kunnen straks simpelweg iets minder geld vrij besteden en met dat geld mogen ze iets minder risico’s nemen. Dit betekent niets anders dan een paar variabelen opschuiven in financiële rekenmodellen. Hierdoor zullen bankiers de komende jaren wellicht iets minder risico’s nemen, maar dat is niet het fundamentele probleem. De crisis is niet ontstaan doordat bankiers teveel risico’s mochten nemen, maar doordat zij die risico’s op anderen konden afwentelen.

Het aantal mensen in de bankwereld dat persoonlijk last heeft gehad van de crisis is immers zeer beperkt. Velen hebben jarenlang miljoenen verdiend om vervolgens een gouden handdruk mee te krijgen. Anderen moeten het nu even doen zonder excessieve bonus, maar ze prikken zo door de nieuwe regels heen. De eerder genoemde Hommen heeft weliswaar afgezien van zijn bonus, maar over 2010 alsnog een salarisverhoging van 46% binnengekopt. Het probleem zit erin dat niemand in de bankwereld zich verantwoordelijk voelt voor de crisis. En waarom zouden ze ook?

Iedere economiestudent leert namelijk uit te gaan van de ‘Homo economicus’, de puur rationele en alleen in zichzelf geïnteresseerde mens. Deze theorie wordt vaak uitgelegd aan de hand van Adam Smith, één van de grondleggers van zowel de economische wetenschap als het utilistisch liberalisme. Hij schreef in 1776: “It is not from the benevolence of the butcher, the brewer, or the baker, that we expect our dinner, but from their regard to their own self-interest.” Wat hierbij wordt vergeten is, dat dit voor Smith slechts een illustratie was om aan te geven dat de economie beter gedijt bij een vrije markt. Dit bedoelde hij zeker niet normatief. Ook stelde hij in eerder werk dat mensen niet altijd zelf-geïnteresseerd zijn.

Het resultaat is een zeer dure cocktail van egoïstische rationaliteit en politieke grootheidswaan.

Echter, voor bankiers vandaag de dag ligt dat anders. Gespeend van ieder moreel besef en redenerend als pure Homines economici proberen ze zoveel mogelijk binnen te halen, zolang zij er mee weg kunnen komen. Dat hierbij andere mensen voor de kosten van hun acties opdraaien zien zij juist als voordeel. Want in tegenstelling tot de vrije markt situatie van Adam Smith hoefden bankiers niet de prijs te betalen van hun risico’s. Immers, politici beloven in hun zelfoverschatting dat ze gaan zorgen voor een stabiele economie. Zodra die stabiliteit in gevaar komt, verzekeren ze iedereen dat ze in zullen grijpen. Dit doen ze vervolgens door de schatkist open te trekken. Het probleem is dat bankiers dit doorhebben. Doordat de overheid ingrijpt als het misgaat, weten bankiers dat ze onhoudbare risico’s kunnen nemen.

Het resultaat is een zeer dure cocktail van egoïstische rationaliteit en politieke grootheidswaan. Bankiers ontwikkelen zich hierin tot financiële versies van Markies de Sade. Ongeacht de schade die anderen oplopen, genieten zij persoonlijk van salarisverhogingen. De politiek komt niet verder dan een paar extra beperkingen. Dit zorgt alleen maar voor uitstel van executie, maar is geenszins een oplossing. De bankiers kunnen libertijns doorgaan. Bancaire crises behoren dus allerminst tot het verleden. En de miljarden kostende cocktail?

Die is voor rekening van de belastingbetaler.

Een korte versie van de documentaire 'the smartest guys in the room'. Over hoe economische rationaliteit en hebzucht de ondergang van Enron inleidden.

Gerelateerde artikelen
Reacties
5 Reacties
  • "Het aantal mensen in de bankwereld dat persoonlijk last heeft gehad van de crisis is immers zeer beperkt." Ga dat maar eens vertellen aan de medewerkers van het failliette Lehman Brothers, of aan de bankier van UBS die geen bonus meer krijgen.

    "Anderen moeten het nu even doen zonder excessieve bonus, maar ze prikken zo door de nieuwe regels heen." Wat bedoel je en waar baseer je je op?

    "Iedere economiestudent leert namelijk uit te gaan van de ‘Homo economicus’, de puur rationele en alleen in zichzelf geïnteresseerde mens." Als je wat verder in de studie zou zijn, zou je weten dat dit niet waar is.

    "Gespeend van ieder moreel besef en redenerend als pure Homines economici proberen ze zoveel mogelijk binnen te halen, zolang zij er mee weg kunnen komen." ??

    Ik krijg de indruk dat je een onvolledige selectie van argumenten gemaakt hebt die gebruikt zijn om een vooraf bepaalde stelling te stutten. Bovendien neem je aan dat de risico's voor iedere bankier kenbaar waren en vergeet te noemen dat hun netto belastingbijdrage na jaren van tientallen procenten vennootschapsbelasting en 50% marginale belastingdruk voor inkomen zeer waarschijnlijk positief is. Bankiers kunnen risico's afwentelen op regeringen maar dat neemt niet weg dat geen enkele bankier er netto een belang bij heeft om de bank waar hij werkt in zwaar vaarwater te brengen.

  • Hoewel de argumenten die de schrijver aandraagt inderdaad kort door de bocht zijn en hij bovendien een weinig genuanceerd beeld schetst van de bankier als gewetenloze graaier, komt er tussen de regels door ook een punt naar voren dat wel degelijk waar is. Veel banken zijn 'too big to fail'. Jaren hebben ze risico's kunnen nemen, waarbij de winsten wel voor hun rekening waren, maar het verlies in het geval van falen naar nu blijkt niet, omdat de overheid ze in het belang van de economie niet kan laten vallen. Een constante situatie van moral hazard, een term die je ook tijdens je studie economie voor de kiezen krijgt.
    Alle bankiers op het schavot is in ieder geval geen oplossing. Bovendien is het niet verstandig om de kip die ons jarenlang gouden eieren gelegd heeft, te slachten als het even niet mee zit. Heeft de auteur zelf iets in de richting van een oplossing in gedachten?

  • sjip, heb je het artikel wel gelezen? 1. volgens mij is dat aantal vrij beperkt vergeleken met het totaal bankmedewerkers en vergeleken met de rest van de economie, d.w.z. andere sectoren waar ontslagen zijn gevallen.
    2. dat zegt auteur in de regels daarna, als voorbeeld de 46% loonverhoging.
    3. auteur stelt juist expliciet dat hij het niet eens is met deze visie op de mens, en wijdt daar een hele alinea aan.
    4. de risico's waren niet alleen aan bankiers bekend (niet kenbaar, dat betekent iets anders), maar aan een zeer brede tak aan mensen die met financiën en wereldeconomie bezig waren, bijvoorbeeld de academische wereld. de crash zat er volgens velen al lang aan te komen. dat dit geen politiek gehoor kreeg, is een ander verhaal.

    overigens is het punt volgens mij dat juist de garantie van overheden bankiers de mogelijkheden geeft om 'gewetenloze graaiers' te worden, niet zozeer dat ze genetische aso's zijn die 'op het schavot' moeten.

  • Ha Leon,

    Jij brengt het punt van de schrijver met het gebruik van de term 'mogelijkheden' wel een stuk minder stemmingsmakerig dan dat deze zelf heeft gedaan. Hij laat in het hele stukje geen ruimte voor een bankier die niet puur eigen gewin nastreeft.
    De 2e zin uit de 5e alinea laat ook weinig ruimte voor een andere opvatting.

    "Gespeend van ieder moreel besef en redenerend als pure Homines economici proberen ze zoveel mogelijk binnen te halen, zolang zij er mee weg kunnen komen. Dat hierbij andere mensen voor de kosten van hun acties opdraaien zien zij juist als voordeel." ('ze' en 'hun' zijn hierin 'bankiers')

    Als de auteur het vervolgens zelf heeft over 'uitstel van executie' denk ik dat mijn woorden 'op het schavot' niet heel misplaatst zijn.

    Bovendien heeft de opbouw van het verhaal geen logische lijn. Het zinvolle punt dat de schrijver maakt, is dat de banken gered worden door de overheid als ze zouden vallen, en dat dat geen wenselijke situatie is. Dat staat ergens in twee zinnen weggestopt.
    In de rest van het artikel bekritiseert de auteur eerst de maatregelen van de overheid, dan het beloningssysteem gebaseerd op bonussen, als ING dan in plaats van met een bonussysteem gaat werken met een vast salaris (hommen) is dat ook niet goed, dan stopt hij uberhaupt alle bankiers weg als mensen die het liefst zoveel mogelijk geld 'ten koste van anderen' verdienen en dan noemt hij voor het gemak onze politici nog zichzelf-overschattende populisten. Voor elk punt neemt hij bovendien te weinig woorden, om het fatsoenlijk toe te lichten.
    Wat je dan overhoudt is een schreeuwerig stukje, dat populistischer is dan de meeste politici, waarin je goed moet lezen om er een zinvol punt uit te halen. Jammer.

  • Bij deze eindelijk de beloofde reactie van mijn kant:
    Bovenstaand stuk is inderdaad ongenuanceerd en ‘stemmingmakerig’. De ongenuanceerdheid komt ironisch genoeg niet voort uit een neiging een van tevoren bedachte stelling te stutten, maar uit het feit dat het een systeemcrisis is. Ik was van plan om een stukje schrijven over topbankiers, maar ik moest hierbij ook de invloed van de overheid noemen. Vervolgens werd het door een gebrek aan tijd en ervaring een artikel met (te)veel stellingen en relatief weinig onderbouwing. Ook het onderscheid tussen CEO’s en investment bankers en iemand de bij Rabo op de hoek je verzekeringspremie berekent, wordt niet expliciet gemaakt. In de toekomst zal ik dit beter proberen te doen.

    Het stemming maken is bewust, omdat het volgens mij een groot probleem is dat meer aandacht behoort te krijgen. Om Frank Ankersmit te parafraseren “het is een systeemcrisis, geen bedrijfsongeval”. Toch komt er vervolgens geen discussie op gang over echte veranderingen, maar blijft men steken bij een paar extra regels. Dat vindt ik dat er wel een bepaalde stemming gemaakt mag worden. Het krijgen van de mogelijkheid om extreme risico’s te nemen op kosten van anderen, keurt het nog niet goed om dit ook daadwerkelijk te doen. En het feit dat je die risico’s als eindverantwoordelijke niet in de gaten hebt, betekent dat je er nooit goed over hebt nagedacht. Wellicht zijn er verzachtende omstandigheden en dan hoor ik die graag, maar als die jarenlang uitblijven, acht ik een harde toon gerechtvaardigd.

    Nog enkele specifieke punten:

    @Sjip:

    Naar mijn ervaring is de ‘Homo economicus’ nog altijd het basisidee van het gros van de economen al zijn er inderdaad ook uitzonderingen zoals Amartya Sen.

    Bankiers hebben inderdaad geen direct belang bij het failliet van hun bank; wel hebben ze direct belang bij het nemen van extreme risico’s die dit als gevolg kunnen hebben. Je zou kunnen stellen: (1) Des te meer risico, (2a) des te meer winst (2b) des te groter de kans op een faillissement.

    @Simon:

    “De kip met de gouden eieren slachten”, je kunt jezelf natuurlijk afvragen hoeveel van die eieren komen door het nemen van extreme risico’s, wie de meeste eieren heeft opgegeten en hoeveel van die eieren door de kip zijn geleend.

    Ik heb wel een paar ongenuanceerde gedachten over mogelijke oplossingen, maar ik denk dat het beter is om eerst het probleem duidelijker te krijgen, want volgens mij is het niet zo dat “het even niet meezit”.

    Tenslotte nog het “populisme” (ik ga ervan dat schreeuwerig als een ongenuanceerde versie van ongenuanceerd is gebruikt). Zoals gezegd is het bewust ‘stemmingmakerig’, maar dat maakt het mijns inziens nog niet populistisch. Populistisch is zeggen dat alles onder controle is; volhouden dat het puur een bedrijfsongeval was. Dat willen de mensen horen. Daarmee suggereren politici meer dan ze (kunnen) waarmaken. Ik keer me hier juist tegen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven