Guido van Nispel / Flickr

De democratische ongehoorzaamheid van de UvA-bezetters

De verantwoordelijkheid om ongehoorzaam te zijn, zou er zoiets kunnen bestaan? En hoe zou dat er dan uitzien? Is burgerlijke ongehoorzaamheid in tijden van nood te verantwoorden en op welke gronden? Deze vragen werden onlangs zeer actueel toen een groep studenten het Bungehuis en later het Maagdenhuis in Amsterdam bezette. Van veel kanten kwam het geluid dat men het eens was met het doel, maar niet met het middel. Ik zou willen betogen dat ook (en misschien zelfs wel júist) dit middel gelegitimeerd was.

We can change the world with our hands behind our back
(De oorspronkelijke tekst van Adèle luidt: “he could change the world with his hands behind his back.”)

Hannah Arendt deed in haar boek On Totalitarianism onderzoek naar de basisprincipes van het Russische en het Duitse totalitarisme. Zij beschrijft onder andere het belang van pluraliteit en oordelen voor een samenleving. Zonder pluraliteit en zonder ruimte voor individuele oordelen is een samenleving totalitair.[1] Bovendien beschrijft zij als kenmerk van totalitarisme dat de individuele verantwoordelijkheid van de mens daarin verdwijnt. Ieder individu kan, in een totalitair systeem, verwijzen naar zijn meerdere, net zolang tot men uitkomt bij een Hitler of een Stalin. Het individu geeft uitdrukking aan ‘de wil van de leider’ en is dus niet meer verantwoordelijk voor het eigen doen en laten. [2]

De studentenprotesten hebben uiteraard niets te maken met totalitarisme en zijn van een geheel andere orde. Arendt maakt echter niet alleen een analyse van absolute regimes, maar geeft tegelijkertijd ook inzicht in de basisprincipes van open, democratische samenlevingen. Wij moeten onszelf, als mantra van de vrije samenleving, blijven voorhouden: ‘ik moet voor mijzelf denken, ik mag mijn verantwoordelijkheid niet afschuiven...’. Laat ons van de geschiedenis leren en deze duur betaalde inzichten met zorg bewaken.

De studentenraden voldoen simpelweg niet als democratisch orgaan

De protesten in Amsterdam van de afgelopen tijd, met als kers op de taart de bezettingen van het Bungehuis en het Maagdenhuis, zijn uitingen van de oordelen van een grote groep studenten. Deze studenten signaleerden een ondemocratische gang van zaken op hun universiteit en besloten deze aan te kaarten. Eerst vreedzaam, daarna met meer pressiemiddelen, zoals de bezetting van universiteitslocaties. Natuurlijk werden er daardoor onderzoekers gedupeerd en natuurlijk waren er daardoor andere ongemakken. Maar het doel waarmee deze studenten de bezettingen aangingen is een zaak van iedereen; zij strijden voor democratie.

Het is de meerderheid van de studenten, evenals de meerderheid van de medewerkers, duidelijk dat de bezetters streden voor de juiste zaak. Maar ongeacht wie er gelijk heeft: elke stem moet gehoord worden. En niet alleen dat, elke stem moet ook gevoeld worden. Elke mening moet vertegenwoordigd kunnen worden in het debat en de studentenraden voldoen simpelweg niet als democratisch orgaan. Als deze individuen hun stem niet voldoende konden laten horen (en voelen!) binnen het huidige systeem, is het dan niet hun democratische recht om deze plaats op te eisen? En hoe zou dit anders bereikt kunnen worden dan door buiten het systeem te treden?

Wij mogen onszelf gelukkig prijzen met mensen die zich niet laten chanteren door de belofte van een strafblad

Uit de reactie op de bezetting van het College van Bestuur (CvB) werd duidelijk dat zij bereid waren alle mogelijke machtsmiddelen in te zetten om de ongehoorzame studenten terug in het gareel te krijgen. Er werd financiële druk uitgeoefend op de bezetters door middel van de 100.000 euro die de UvA in het kortgeding van hen eiste. Zij werden vanaf het begin gecriminaliseerd. En allen die stelden dat zij het eens waren met de eisen van de bezetters, maar niet met de bezetting, hielpen daarin niet mee. Natúúrlijk moesten zij buiten de gebaande paden treden: het huidige systeem bood hen immers geen plek!

Het zijn de instituten die bepalen wat rechtmatig is. En om hier veranderingen in te bewerkstelligen moet men soms buiten de (stem)hokjes kleuren. Wij mogen onszelf, als democratische samenleving, gelukkig prijzen met mensen die bereid zijn om de juridische risico’s die een bezetting met zich meebrengt te dragen. Met mensen die zich niet laten chanteren door de belofte van een strafblad als ze niet netjes in de institutionele lijn meelopen. Juist vanwege de reële angst voor juridische consequenties had de gehele academische gemeenschap als een blok achter de bezetters moeten gaan staan. Zij liepen dit risico ten behoeve van de democratie die iederéén aangaat.

Het is makkelijk om te zeggen dat de bezetters onwettige daden pleegden, en daarom niet serieus genomen moeten worden

Het afschuiven van verantwoordelijkheid was alomtegenwoordig in elke uitspraak van het CvB en in hun onbereidheid om de bezetters tegemoet te komen met concrete voorstellen. Het CvB wees bij elk gesprek met de vinger naar de hogere bestuurslaag: ‘bij de regering moet u zijn, zij zijn degenen die als enige deze eisen zouden kúnnen inwilligen.’ En dit is nu juist extra kwalijk omdat het CvB betaald krijgt om haar verantwoordelijkheden op zich te nemen.

Het is makkelijk om te zeggen dat de bezetters onwettige daden pleegden, en daarom niet serieus genomen moeten worden. Maar juist dit soort geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheid die tegen het systeem ingaat is onvermijdelijk in het geval van ongeoorloofd machtsvertoon, zoals dat van het CvB van de UvA. Elk individu dat voor zichzelf kan oordelen, moet gehoord en gevoeld worden. Zo niet, dan is het zijn democratische burgerplicht het systeem te veranderen.


[1] bijv.  http://lccn.loc.gov/68003757 pp. 380-381 en http://lccn.loc.gov/2004059004 pp. 314-315
[2] http://lccn.loc.gov/68003757  pp. 374-375

Gerelateerde artikelen
Reacties
4 Reacties
  • Mooi stuk. De veelgehoorde drogreden dezer dagen is 'maar we leven toch in een democratische samenleving'. Dat is waar, en er zijn weinig landen ter wereld waar het beter gaat, maar dat betekent niet dat er wel degelijk autoritair elementen zijn, zeker op lager niveau zoals bij bedrijven en instituten. Juist daar, onttrokken aan het waakzame oog van de landelijke media, lopen de grootste autocraten rond en veel meer dan een negatief adviesje hier en daar valt er niet aan te doen. Goed daarom dat studenten het heft in eigen hand nemen. Ze gaan niet tegen een democratisch meerderheidsbesluit in, maar tegen de van hogerhand opgelegde besluiten van een groepje technocraten.

  • Goed stuk, dank! Wat een verademing na al dat geschreeuw op twitter.

  • Goed geschreven doch inkopper. Dat bezetters illegaal bezig waren is uiteraard geen bezwaar. Wie dat opwerpt sowieso negeren. Punt voor velen is dat democratie nauwelijk verschil zal maken. Principieel hebben ze gelijk om demo na te streven; praktisch maakt het geen donder uit. Let maar op.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven