Oostelijk pediment van het Parthenon, onderdeel van de ‘Elgin marbles’, nu in bezit van het British Museum. Flickr // Drew Leavy

De klassieke oudheid verstikt Griekenland

Verlangen naar het verleden bestaat niet alleen in onze dagelijkse culturele realiteit, zoals het Nederland van het ‘normaal doen’ waar Mark Rutte naar refereerde. Griekenland heeft al eeuwenlang te kampen met de onophoudelijke ophemeling van de klassieke oudheid, vooral van buitenaf. Met als gevolg dat de huidige situatie in Griekenland zowel een extreem voorbeeld van zwelgen in het verleden is, als de pijnlijke consequenties hiervan toont. Fantasmalgie gone bad.

‘We weten niet waar we naar op zoek zijn. Het moderne Griekenland is niet goed genoeg en de oudheid is verworden tot een utopie.’ Met hese stem en trillende handen vertelt de Griekse journaliste Vasiliki bij het graf van Schliemann in Athene over de moeizame relatie tussen erfgoed uit de klassieke oudheid en de moderne Griekse identiteit. ‘Ja, natuurlijk is de klassieke oudheid een deel van onze identiteit, maar het is bovenal een last.’ Er valt een pijnlijke stilte in de groep toehoorders die op deze novembermorgen rondom het graf van de beroemde Duitse archeoloog en ontdekker van Troje staan. De klassieke oudheid, bron van de westerse beschaving, een last voor de Grieken?

Cheesy shots van ruïnes vanuit vogelperspectief met bijpassende halleluja-muziek

De Griekse houding ten opzichte van hun verleden laat de gevolgen zien van een doorgeslagen hunkering naar vroegere tijden in politiek en cultuur. Alex Philippa omschreef het leed om verlangen naar een waanbeeld van het verleden terecht als ‘fantasmalgie’. Niet alleen is het onmogelijk die eerdere toestand weer te bereiken, ‘hoe graag we dat ook horen’. De meeste Grieken – buiten de toerisme-industrie – willen dit niet eens meer horen. Het verleden is door continue, opgelegde ophemeling en toe-eigening door andere landen een last geworden.

Het contrast tussen het moderne Griekenland en het verlangen terug te keren naar de ‘klassieke’ oudheid (in het geval van Griekenland met name het ‘klassieke’ Athene van de 5e en 4e eeuw voor Christus) is goed te zien in de romantische komedie My life in Ruins (2009). Hierin maken we het wel en wee van gids Georgia terwijl ze toeristen tevergeefs probeert te enthousiasmeren voor de klassieke oudheid. Al in de eerste scene laat Georgia ons weten dat het verschil tussen heden en verleden in Griekenland groot is: ‘I love the beauty and architecture of ancient Greece, but to be in modern Greece can be a bit frustrating.’ Gedurende de film worden de ongemakken van het moderne Griekenland steeds meer benadrukt, terwijl het klassieke verleden constant wordt opgehemeld. Dit gebeurt door het verbinden van de Griekse ziel met de oudheid, maar ook door het tonen van cheesy shots van ruïnes vanuit vogelperspectief met bijpassende halleluja-muziek.

It was a happy country. What happened?

Het vluchten in sentimenten over het verleden is in het geval van Griekenland van alle tijden. Ook in de film Never on Sunday (1960) staat het verval van de klassieke oudheid namelijk centraal. In deze film probeert de Amerikaanse toerist Homer Thrace (!) de vrijgevochten prostituee Ilya een andere levensstijl op te dringen. Hij ziet haar als personificatie van de val van het oude Griekenland en omringt haar onder andere met boeken, klassieke muziek en posters van ruïnes. Op zoek naar het ‘pure’ Griekenland, vraagt hij zich af wat er is gebeurd met het roemrijke verleden: ‘No society ever reached the heights that were attained by Ancient Greece, it was the cradle of culture, it was a happy country. What happened?’

Maar we kunnen nog verder terug. Het ophemelen van het Griekse verleden vond al plaats toen koning Otto in 1832 de macht kreeg over de ‘nieuwe’ natie Griekenland en er plots een Griekse identiteit moest worden gecreëerd. Athene, destijds niet meer dan een dorpje, werd door hem verkozen als nieuwe hoofdstad. Niet het meer voor de hand liggende Nafplion, de stad die een centrale rol speelde tijdens de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog. De keuze viel op Athene vanwege al haar ruïnes uit de klassieke oudheid. Dat verleden werd nog meer benadrukt door onderwijs en onderzoek naar deze periode op scholen en de universiteit van Athene te stimuleren. Op de Acropolis werden alle restanten uit de Byzantijnse, Frankische en Ottomaanse perioden verwijderd, zoals woonhuizen of overblijfselen van de moskee die in het Parthenon gevestigd was, om dichter tot ‘het origineel’ te komen.

Toe-eigening van het symbolische oude Griekenland door buitenaf kenmerkt de Griekse identiteit

Door decennialange ophemeling van de klassieke oudheid is dit verleden een fundamenteel onderdeel van de vermeende Griekse identiteit geworden. Het feit dat deze identiteit grotendeels bestaat uit een verleden dat nooit meer terug zal komen weerhoudt vooral buitenstaanders er niet van om de vergane glorie als ideaal te behouden. Want let wel, het is deels een opgelegde identiteit: toe-eigening van het symbolische oude Griekenland door buitenaf kenmerkt de Griekse identiteit, van lord Elgin tot koning Otto en van buitenlandse archeologen tot de fictieve Amerikaanse toerist Homer Thrace. De Grieken zelf blijven achter met een paradox: het klassieke verleden is zowel een onderdeel van hun identiteit, als een last voor het heden en de toekomst. Zo schreef kunstenaar en schrijver Yorgos Makris al in 1944 een manifest waarin hij opriep tot het vernietigen van monumenten uit de oudheid: ‘Het Parthenon als eerste, want het verstikt ons.’

Dat het gevaarlijk is om het verleden boven het heden te stellen bleek afgelopen jaren opnieuw. Door de crisis werd het moderne Griekenland wederom negatief weergegeven, terwijl politici tegelijkertijd positief blijven refereren naar Griekenland als oorsprong van de Westerse beschaving en de democratie, met als meest recente voorbeeld het bezoek van Obama aan Athene afgelopen november. Het gevolg is dat de meeste Grieken zich gefrustreerd en in de steek gelaten voelen. Waarom is het verleden wel goed genoeg, maar het heden niet? En hoe werk je aan de toekomst als je identiteit constant wordt gereduceerd tot zaken uit het verleden? Terugkijken mag inderdaad altijd, maar laten we alsjeblieft niet zwelgen in (opgedrongen) fantasmalgie.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven