Still uit Robocop, Paul Verhoeven (1987)

De mens, meer dan een Cyborg?

De relatie tussen mens en techniek staat volop in de belangstelling en dat is niet verwonderlijk. ‘Slimmer’ wordende technologieën lijken steeds duidelijker aan het licht te brengen dat onze (morele) identiteit verknoopt is met techniek. Wie we zijn en wat we (zouden moeten) doen lijkt steeds meer ingevuld te worden door technologieën die ons gedrag meten en  ons aan de hand daarvan adviseren, beïnvloeden en actief bijsturen. Op het oog allemaal heel ‘anders’ en voor sommigen (daardoor) zelfs onwenselijk. Maar is deze ontwikkeling wel zo anders?

Volgens sommigen is de inktpot van vroeger even bepalend voor de inhoud en vorm van onze gedachten als de computer of smartphone dat nu is. Daarmee wordt volgens hen zichtbaar dat de mens een ‘natural born Cyborg’ is: een hybride tussen mens en techniek. Als dat het geval is, wat moeten we dan nog met het klassieke idee dat de ethiek het domein is van de autonome en/of verantwoordelijke mens?

Dat de relatie tussen mens en techniek volop in de belangstelling staat is niet verwonderlijk

Het evangelie van de tech-utopisten (die menen bezig te zijn met een nooit eerder vertoond human-enhancement project) ten spijt, heeft de mens altijd geprobeerd zich via technologieën te verbeteren. De vraag ‘moeten we dit wel willen?’ is ook altijd al aan de orde geweest. De Egyptische god Teuth bijvoorbeeld, die volgens de legende het schrift uitvond, meende dat het schrift ´een tovermiddel voor het geheugen en de wijsheid´ was maar een oude koning wees hem terecht: ´uw vinding zal vergetelheid meebrengen en (…) de schijn van wijsheid´ (Plato, Phaidros). Wie ziet het verschil met kritieken die beweren dat Google ons dom maakt? Voor beide uitvindingen geldt dat ze ons beïnvloeden en de visie ondersteunen dat de mens een Cyborg is.

De geschiedenis van de ballpoint geeft een zelfde beeld. De introductie ervan in 1947 riep een storm van protest op. We zouden de kunst van het schoonschrijven verleren maar ook zou gedachtenvorming anders gaan verlopen. Een ouderwetse vul- of kroontjespen dwong ons bij onze gedachten stil te staan en ieder woord zorgvuldig te kiezen, te wegen en dan pas op te schrijven. De ballpoint daarentegen zou maken dat we gehaaster en slordiger zouden gaan denken en schrijven. Zien we dat nog zo? Is het zo dat de ballpoint ons niet toestaat zorgvuldig te denken en formuleren? Of moeten we de ballpoint scharen onder die externe invloeden die er door de eeuwen heen altijd geweest zijn? We zijn volgens sommigen verbindingen tussen mens en techniek - cyborgs - die hebben meebewogen met omringende technieken en zich in relatie daarmee hebben uitgevonden als de morele wezens die we zijn.

Maar kan het gegeven dat we Cyborgs zijn op bevredigende wijze verklaren welke beïnvloeding aan de basis ligt van onze morele identiteit?

We kunnen de mens niet los denken van technologische beïnvloeding en techniek is (met name) sterk verbonden met het menselijke streven te overleven. Maar de mens is meer dan een zich voedend dier met het egoïstische verlangen te overleven, de mens verlangt ook naar het exotische, het elders dat we bij uitstek tegenkomen in de andere mens. Het exotische verlangen brengt ons bij de andere mens en in de relatie die hieruit ontstaat wordt onze morele identiteit ‘geboren’. Technieken conditioneren ons morele handelen, maar ze brengen de mens als moreel wezen niet voort. Als moreel wezen komen we tot stand in ‘het gesprek’ waarmee we onze relatie tot de andere mens vormgeven. Althans wanneer het gesprek meer is dan uitsluitend expressie maar juist ook gericht op de ontvangst van kritische, afwijkende en corrigerende ideeën. De relatie met de ander is zo de ontvangst van iets nieuws dat ons in moreel opzicht ‘iets te zeggen’ heeft en ons in ieder geval aanspoort te antwoorden of verantwoordelijk te zijn. Het subject dat de ander antwoordt (het verantwoordelijke subject) gaat vooraf en moet ook vooraf gaan aan onze relatie met en via technologie.

Technieken conditioneren ons morele handelen maar ze brengen de mens als moreel wezen niet voort

Technologie creëert niet de verantwoordelijke mens, technologie veronderstelt de verantwoordelijke mens die in staat is de last van het uitdijende en veranderde (morele) keuzespectrum te kunnen dragen. Bijvoorbeeld: technologie in de vorm van echoscopie die het ons mogelijk maakt prenatale afwijkingen in de foetus te signaleren, veronderstelt al een subject dat weet hoe te handelen wanneer de technologie bepaalde afwijkingen aan het licht brengt. De technologie heeft het keuzespectrum uitgebreid maar de morele keuze die gemaakt moet worden vult zij niet voor ons in: dat blijft een aangelegenheid die rijpt in het  gesprek met de ons omringende menselijke omgeving waaronder wellicht zelfs de foetus.

Als cyborgs bewegen we mee met de stroom van technologische innovaties maar aan het begin van de stroom staat een moreel wezen dat zich gevormd heeft en blijft vormen in relatie met anderen. Onze hedendaagse ethiek kan daarom niet post-humaan zijn maar zal zelfs humaner dan ooit moeten worden willen we er in slagen gelijke tred te houden met technologische ontwikkelingen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven