Wikimedia Commons

De onaantastbare burgemeester

Op 1 november 2011 vallen in een Tilburgs zwembad twee geluidsboxen van het plafond. Een vrouw zit met haar baby in het peuterbadje en ze worden geraakt door de boxen. De moeder raakt gewond, haar baby overlijdt. De luidsprekers zijn naar beneden gevallen doordat er in de ophangsystemen roestvorming was ontstaan. De gemeente Tilburg blijkt hier al jaren bekend mee te zijn; in 2006, 2009 en in 2011 is er melding van gemaakt door  de inspectie. Toch is nagelaten iets aan de roestvorming te doen.

Een grotere ramp was de ontploffing van de vuurwerkfabriek in Enschede. In 2000 ontplofte daar een vuurwerkfabriek die midden in een woonwijk stond; 23 mensen kwamen om het leven. De gemeente Enschede bleek ernstige fouten gemaakt te hebben bij het verlenen van vergunningen aan de vuurwerkfabriek. Ook had zij onvoldoende toezicht gehouden op de verleende vergunningen en op het handhaven ervan.

De gemeente Haren mag niet vergeten worden, waar een ‘Project X’-feest totaal uit de hand is gelopen. Kan de gemeente verweten worden dat het die vrijdagavond zo uit de hand heeft kunnen lopen?

Iedereen in Nederland, van bedrijfsleider tot arts tot politieagent, wordt gestraft als hij ernstige fouten maakt.

Drie ernstige gebeurtenissen die plaats hebben kunnen vinden omdat de gemeente steken heeft laten vallen. Wat is het juridische gevolg wanneer er door de gemeente dergelijke fouten gemaakt worden? Zijn er consequenties voor de burgemeester, dé leidinggevende van de gemeente? In Nederland is er zelden een strafrechtelijk gevolg na ernstige tekortkomingen van de gemeente of haar burgemeester. Pas als er geen sprake is van een exclusieve bestuurstaak, een taak die niet anders dan door bestuursfunctionarissen kan worden verricht, dan kan de gemeente strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Voor de burgemeester geldt dat hij strafrechtelijke immuniteit geniet zolang de gemeente ook niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

Hoe komt het dat de gemeente zelden strafrechtelijk aansprakelijk gesteld kan worden? Allereerst wordt het criterium van de exclusieve bestuurstaak ruim geïnterpreteerd in de rechtspraak; de gemeente kan zich vaak op haar strafrechtelijke immuniteit beroepen. Daarbij is men terughoudend met het veroordelen van gemeenten en/of hun leidinggevenden. Zo is na de vuurwerkramp in Enschede door (belangen)verenigingen geprobeerd om een strafrechtelijke vervolging in te stellen tegen de gemeente Enschede.

Het Gerechtshof heeft geen antwoord willen geven op de vraag over die strafrechtelijke vervolgbaarheid. Het zou het  niet gepast zijn om een proces, dat hoogstwaarschijnlijk jaren zou duren, te starten in verband met de emotionele betrokkenheid van de klagers. Natuurlijk is het logisch dat een dergelijk proces zwaar zou zijn voor de klagers, maar aan de andere kant was dit bij uitstek een kans om eindelijk eens de gemeente, uitvoerende een exclusieve bestuurstaak, met succes strafrechtelijk te vervolgen. Bovendien heeft dit oordeel waarschijnlijk helemaal geen tevredenheid bij de nabestaanden opgeleverd, en waren ze liever emotioneel betrokken geweest.

In Frankrijk zit het systeem rond de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de gemeente hetzelfde in elkaar als het Nederlandse systeem. De Franse wetgever heeft de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de burgemeester echter niet uitgesloten wanneer de aansprakelijkheid van de gemeente ontbreekt.

Maar een Franse burgemeester kan niet zomaar worden vervolgd. Dat is slechts mogelijk als vaststaat dat de burgemeester hetzij een veiligheidsvoorschrift onmiskenbaar en met opzet heeft geschonden, hetzij een ernstige fout heeft gemaakt die een ander aan een risico van een zekere ernst heeft blootgesteld. Heeft de burgemeester echter aan de eisen van de normale zorgvuldigheid heeft voldaan, dan ontloopt hij zijn strafrechtelijke aansprakelijkheid. Bij het vaststellen van de eisen van normale zorgvuldigheid houdt men rekening met de aard van de taken of van de functies, de vaardigheden, evenals de macht en de middelen waar de persoon in kwestie over beschikte.

In wat voor gevallen worden Franse burgemeesters veroordeeld? In 2003 werd een Franse burgemeester strafrechtelijk veroordeeld na een ski-ongeluk. Een skiër was van de piste geraakt en dodelijk op de rotsen terecht gekomen. De burgemeester werd schuldig verklaard aan dood door schuld; hij had een verordening tot opening van de skipistes gegeven, terwijl hij dit nooit had mogen doen.

Voorafgaand aan deze verordening had de burgemeester namelijk niet vergaderd met de intragemeentelijke veiligheidscommissie, was er onjuiste bewegwijzering op de pistes én had de burgemeester waarschuwingen van de politie omtrent de veiligheid van de pistes in de wind geslagen. Door deze reeks nalatigheden heeft de burgemeester anderen aan een ernstig gevaar blootgesteld en werd hij schuldig verklaard aan dood door schuld.

De Franse wetgever heeft de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de burgemeester echter niet uitgesloten wanneer de aansprakelijkheid van de gemeente ontbreekt.

In Nederland zou in eenzelfde geval de burgemeester niet strafrechtelijk veroordeeld zijn; er zou dan immers sprake van een exclusieve bestuurstaak van de gemeente en van de burgemeester. Derden kunnen namelijk niet een verordening geven tot opening van skipistes, dat kan alleen de burgemeester.

Mijns inziens mag de Nederlandse wetgever een voorbeeld nemen aan haar Franse collega. Want waarom zou er geen strafrechtelijke aansprakelijkheid zijn voor de burgemeester wanneer er sprake is van een opeenstapeling van ernstige nalatigheden, fouten die gemakkelijk voorkomen hadden kunnen worden? Natuurlijk kan niet elk (klein) ongeluk in een gemeente worden vermeden, zo bijvoorbeeld kan betwijfeld worden of de burgemeester in Haren de rellen had kunnen voorkomen. In Duitsland en Frankrijk waren er immers amper mensen op ‘Project X’-feesten afgekomen en de Harense burgemeester heeft wel degelijk voorzorgsmaatregelen genomen. Maar gezien de gebeurtenissen in Tilburg en Enschede moet er worden nagedacht of we de burgemeesters niet te veel beschermen. Iedereen in Nederland, van bedrijfsleider tot arts tot politieagent, wordt gestraft als hij ernstige fouten maakt.

Het is tijd dat ook de burgemeester strafrechtelijk aansprakelijk gesteld moeten kunnen worden, júist bij de uitvoering van exclusieve bestuurstaken. Daar kan en mag men zich geen fouten permitteren door de aanzienlijke belangen die op het spel staan, de belangen waarin wij allemaal geraakt kunnen worden.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Klinkt logisch - maar ik mis in dit artikel wat de overwegingen zijn geweest om aansprakelijkheid te beperken tot niet-exclusieve taken?

  • Laura Elisabeth,

    Interessante stelling! Is een verschil tussen Frankrijk en Nederland niet dat de burgemeester aldaar gekozen wordt en hier benoemd? Dan is daar hij dus ook directer aanspreekbaar op fouten... Ben benieuwd wat de auteur vindt van de kwestie of we in Nederland naar een gekozen burgemeester zouden moeten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven