Flickr // Piotr Drabik

De opmars van het volksmandaat

Op 12 maart 2016 was er wederom een grote demonstratie in Warschau tegen de ‘democratorship’: de 21e-eeuwse lelijke uitwas van democratieën a lá Orbán, Erdogan en Poetin. Een democratorship is een autoritaire regering die in het zadel geholpen is door een democratische verkiezing, en vervolgens probeert de constitutie en vrije rechtspraak de nek om te draaien. ‘Warschau is geen Boedapest’ werd er geroepen door kritische stemmen tegen een “Orbanisering” van Polen. Boedapest stond al op de zorgenlijst, maar Polen was lange tijd het veelbelovende en economisch snel groeiende model voor post-communistische transitiestaten in de overgang naar een stabiele democratie met een vrije markt. Sinds de economische crisis was Polen zelfs het enige EU-land dat niet in een recessie terecht kwam.

De kritische stemmen van de demonstranten zijn hoopgevend en hoognodig. Maar uit angst om de zaak op de spits te drijven blijft een keiharde Europese afkeuring van de Poolse koers uit. Alleen de voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz sprak zich uit tegen de Poolse ‘coup’. Zijn Duitse achtergrond was in Polen echter alleen maar olie op het vuur voor de nationalistische regering.
Afgezien van enkele andere Duitse politici laat de rest van Europa de grootste nieuwe Europese lidstaat afglijden naar een democratie waarvan de regering binnen enkele maanden al de onafhankelijkheid van het Constitutionele Hof en de vrijheid van de media heeft ingeperkt.

Alleen Martin Schulz sprak zich uit tegen de Poolse ‘coup’

De Poolse regering draagt het ‘mandaat van het Poolse volk’ aan om deze aantasting van de grondwet kracht bij te zetten. Maar dezelfde argumentatie wordt gebruikt door Orbán om de oppositie monddood te maken, of door Erdogan om de persvrijheid voorgoed het zwijgen op te leggen.

Zo worden eeuwenoude discussies over de macht van het ‘volksmandaat’, de tirannie van de meerderheid en de bescherming van minderheden plots weer actueel. De totalitaire ideologieën uit de 20e eeuw konden voor een gedeelte zo ongeëvenaard radicaal worden omdat alles uit de naam van het volk gelegitimeerd werd. Europa zou behoedzamer moeten zijn voor deze monomane redenatie vanuit een volksmandaat, des te meer omdat de leider zo de vrijheid krijgt om de wens van het volk te definiëren. Is een Hooggerechtshof het niet met de leider eens? Dan is het illegitiem en vertegenwoordigt zij niet écht het volk. Schrijven journalisten kritische stukken? Dan zijn zij tegen het volk. De weg ligt hiermee open om de juridische en constitutionele instituties uit te hollen.

Het is een bijna onwerkelijk voorspelbaar patroon. Zie bijvoorbeeld hoe Erdogan uitspraken van het Turkse Hooggerechtshof over het arresteren van journalisten negeert door te claimen dat deze uitspraken ‘tegen de Turkse natie’ zijn. Of hoe Orban in 2010 een orgaan in het leven wilde roepen dat het ‘beledigen van de meerderheid’ in de media aan banden moest leggen.

Kenmerkend voor populisme an sich is dat iemand zogenaamd ‘echt’ het volk vertegenwoordigt in tegenstelling tot de elite dat een systeem vertegenwoordigd, dus de retoriek is niet nieuw. Maar populistische partijen met een dergelijke overmacht in het parlement wel. Het volksmandaat is voor een gedeelte eenvoudigweg het democratische gevolg van verkiezingen waarbij één partij de meerderheid verkrijgt en redelijk gemakkelijk nieuwe wetgeving door kan voeren – of zelfs de grondwet kan veranderen. In Polen kreeg PiS in 2015 (Prawo i Sprawiedliwość / Recht en Gerechtigheid) 51 % van de stemmen, in Hongarije kreeg Fidesz, de partij van Orban, in 2010 53% van de stemmen. Dat deze partijen een volksmandaat bezitten is dus te beargumenteren. Democratie is uiteraard gebaseerd op een mandaat van het volk, maar wel op een begrensd mandaat.

Onderdeel van de stap naar het uithollen van de constitutionele instituties is het creëren van angst en het kweken van een gevoel van urgentie dat de natie of de cultuur op het spel staat. De bevolking legt zich dan makkelijker neer bij het uiteenvallen van de rechtsstaat als bijkomende noodzaak. Voor zowel Orban als Jarosław Kaczyński (de voorzitter van PiS) zijn de mikpunten immigranten en buitenlanders. In een speech in september 2015 sprak Kaczyński duidelijke taal:

‘Er is een groot gevaar. (…) De aantallen buitenlanders zullen toenemen. Ze zullen verkondigen dat zij niet naar onze wetten zullen luisteren. Vervolgens zullen ze zeer agressief het publieke domein opeisen.’

Waar wel een antwoord op te bedenken is, is de angst

Het feit dat de Europese intellectuele elite amper een adequaat antwoord heeft op het zogenaamde volksmandaat - en dat zelfs een oude intellectuele rot als de Hongaar György Konrád zich het populistische jargon toeëigent - is zorgwekkend. Op een democratisch mandaat is dan ook een moeilijk antwoord te bedenken. Waar wel een antwoord op te bedenken is, is de angst. Daar waar angst als politiek wapen ingezet wordt, zou de angst ook bestreden kunnen worden.

In Polen is nog geen antwoord op de claim van het volksmandaat gevonden, en weinig lijkt een nieuwe Europese ‘democratorship’ in de weg te zitten. Inmiddels verspreidt deze manie zich als een olievlek. Bij de verkiezingen in Slowakije op 6 maart zijn échte neo-nazi’s in het parlement verkozen. ‘De overheid blijft buitenlands beleid belangrijker vinden dan de wensen van haar eigen burgers’, aldus voorman Marian Kobleta. Politieke analisten in Slowakije zelf denken dat de migrantencrisis een oorzaak is voor de ruk naar rechts van de ‘mainstream-politiek’. Als wij ons nu nog geen zorgen gaan maken is het de vraag of we de Europese democratische waarden zelf wel waard zijn.

Gerelateerde artikelen
Reacties
3 Reacties
  • Johan Jacobs,

    Ik vraag me af hoe het kritisch denken zo op zijn retour geraakt is? Zijn mensen de politiek beu? Of is de politiek de mensen beu? En hoe komt dat dan? Heeft de verdwazing die door commerciële media wordt aangeboden (opgedrongen eigenlijk) niet gezorgd voor een apathie tegenover alles wat een complex politiek-filosofisch antwoord vereist? Is die traditie van denken niet gewoon uit onze cultuur aan het verdwijnen? Neem nu de Panama Papers. Er is even wat aandacht voor, 72 uur of zo, en daarna is het gedaan. Iedereen gaat gewoon verder met schoppen naar de Usual Suspects. Neem de vluchtelingencrisis. Dat is zo ongelooflijk complex, de oorzaken, de gevolgen. Maar de tijd, de bereidheid en wens om erover na te denken zijn er niet meer. Vooral eenvoud is gevraagd. Bijvoorbeeld grenzen dicht en opgelost. Zouden De Verenigde Staten van Trump het volgende democratorship worden?

  • Het proefschrift van Bastiaan Rijpkema is voor je verhaal relevant. Zie: http://www.law.leidenuniv.nl/onderzoek-fdr/oraties-en-promoties/promoties/promotie-rijpkema.html

  • Johan Jacobs,

    Hartelijk dank voor de interessante link, Gijs.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven