Flickr / ChodHound

De overheid als auteur

Romans hebben vaak de bedoeling juist precies niet te beschrijven wat ze willen zeggen. Het adagium voor een goed boek luidt immers “Show, don’t tell”. Hoogstaande literatuur zou dus gekenmerkt worden door wat er niet op papier staat. Zo weten de politieke allegorieën Gulliver’s Travels, Animal Farm en Heart of Darkness tot de laatste pagina netjes het woord ‘politiek’ te omzeilen. Wellicht dat daarom spionageliteratuur vaak in het verdomhoekje bij de fantasy, thrillers en de chick-lit komt te staan. Voor de literaire criticus spreekt het iets te expliciet over haar eigen thema: de politiek. Echter, daarmee wordt voorbij gegaan aan de kracht van spionageromans om de grens tussen fictie en werkelijkheid in de politiek aan te kaarten. Door zowel bloot te leggen hoe de overheid haar ambities probeert te balanceren met democratische waarden, als tegelijkertijd de constructen die het voortbrengt te ontmaskeren levert de spionageliteratuur diepgaandere kritiek op de politiek dan de overprikkelende omslag doet vermoeden. De overheid schrijft niet alleen de wetten voor; ook de werkelijkheid zoals ze wil dat wij die waarnemen.

De overheid schrijft niet alleen de wetten voor; ook de werkelijkheid zoals ze wil dat wij die waarnemen.

Zowel Tinker Tailor Soldier Spy van John le Carré uit 1974 als het vorig jaar verschenen Sweet Tooth van Ian McEwan volgen het plot van de traditionele spionageroman. Bedrog en verraad binnen de inlichtingendiensten worden pagina voor pagina meer en meer onthuld en er volgt, uiteraard, een ontknoping aan het einde. Echter, deze romans zijn meer dan een spannend verhaal en uitgekauwde Oost-West en goed-kwaad dichotomieën. Ook niet ontoevallig zijn dit beiden Britse romans. De wortels van de spionageliteratuur zijn te vinden in Groot-Brittannië en de jaren zeventig – waarin beide romans zich afspelen – werden gekenmerkt door een rumoerige tijd waarin de Britse staat op zoek was naar een nieuwe identiteit. Door deze zoektocht binnen het raamwerk van een spionageroman te plaatsen, stellen deze romans de rol van de overheid als auteur centraal. De constructie van realiteit zoals deze zich op literair niveau aftekent, versterkt de kritiek op de overheid.

In Tinker Tailor Soldier Spy krijgt de gepensioneerde George Smiley de opdracht om binnen de MI6 een Sovjetmol op te sporen. De roman staat in het teken van de demoralisatie van de Britse inlichtingendienst. Tegelijkertijd met de zoektocht van de uitgerangeerde en ietwat slome Smiley naar de waarheid – wie is de mol? – wordt de rol van de overheid als auteur van de waarheid bekritiseerd. De werkelijkheid die zich voordoet aan Smiley is getekend door verraad, net zoals de politiek die zich voordoet aan de burger wordt getekend door verloochening. Niet alleen spreekt niet iedereen binnen de overheid de waarheid, maar wordt ook duidelijk hoe zij in een spagaat staat tussen het nastreven van haar ambities op internationaal toneel en de miskenning van democratische waarden.

De werkelijkheid die zich voordoet aan Smiley is getekend door verraad, net zoals de politiek die zich voordoet aan de burger wordt getekend door verloochening.

Op deze manier vindt een deconstructie van de rol van de overheid plaats. De romans laten zien hoe zij de macht in handen heeft om de definitie van ‘democratie’ vorm te geven en schrijft zodoende de realiteit voor. Deze gefabriceerde werkelijkheid wordt in de spionageliteratuur des te meer onderstreept door de manipulatie van de lezer, want tot de laatste bladzijdes weet deze ook niet wie de waarheid spreekt, en wie niet. In Sweet Tooth staat die manipulatie van de lezer nog duidelijker centraal. Zojuist afgestudeerd van Cambridge, wordt het vrouwelijke hoofdpersonage gerekruteerd door MI5 en betrokken bij een geheim programma om te infiltreren in de intellectuele schrijverswereld om communisme te bestrijden. Zonder de plottwist weg te geven: de spanning tussen waarheid en fictie is in deze roman nog duidelijker voelbaar door de rol van literatuur zelf aan te kaarten en dit krijgt een sleutelrol aan het slot van het boek. De overheid tracht door te infiltreren in de literaire wereld zowel om het intellectuele klimaat meer in pas te laten lopen met hun ideologie, als dat het daadwerkelijk andere ficties creëert – in de literatuur, en in de politiek.  Door de literaire wereld nadrukkelijk te koppelen aan activiteiten van de overheid wordt het thema van de constructie van realiteit in literatuur gebruikt om juist de rol van politiek, en specifiek de overheid als auteur, te bekritiseren.

Dit thema beperkt zichzelf uiteraard niet alleen tot de politiek van de jaren zeventig. Zo ronselt ook in Nederland de AIVD nog journalisten voor spionage en schijnt het te helpen afdelingen van de Antifascistische Aktie op te zetten. In Groot-Brittannië laat de overheid als auteur zich deze week met de pen in de hand betrappen. Hoewel de komst van een Britse perswaakhond niet direct doet vermoeden dat de MI5 een geheime operatie heeft opgezet om de burger een andere werkelijkheid voor te houden, is het wel exemplarisch voor wat de spionageroman ons wil zeggen: de machthebbers (her)schrijven de werkelijkheid, openlijk en heimelijk.

Spionageromans laten zien hoe de regering ons de realiteit voorschrijft.

Deze twee romans laten zien dat, hoewel spionageliteratuur meestal ver van de werkelijkheid af lijkt te staan en enkel lijkt bij te dragen aan de glamoureuze mythe van de spion, dit genre wel degelijk een inzicht weet te geven in de rol van de overheid en de (inter)nationale politiek. Niet alleen op papier, maar ook in de echte wereld wordt het spel tussen fictie en realiteit uitgespeeld met de overheid als auteur.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Goed stuk, dat de kritiserende en de vormgevende kracht van literatuur serieus neemt, en dat gebeurt veel te weinig. Wel vraag ik me af hoe deze auteurs hun kritiek precies vormgeven. Welke literaire middelen zetten ze in om ideologische ficties te ondermijnen, en welke positie stellen ze er tegenover? Dat wordt me nog niet helemaal duidelijk.

  • Dankje, Frank! Ik was inderdaad uitgebreider ingegaan op hoe de kritiek in deze romans wordt vormgegeven. Zo doet Sweet Tooth dit door zelf gebruik te maken van een gelaagde narratieve structuur van een verhaal in een verhaal in een verhaal. Daardoor toont het bijvoorbeeld aan dat elke werkelijkheid voorkomt uit een construct, zoals elke overheid ook een eigen waarheid creëert. De dubbelrol van de agent in Tinker Tailor Soldier Spy is niet alleen die van dubbelspion, maar ook van onbetrouwbare verteller. Zo wordt zowel op literair niveau als op politiek niveau de constructie van waarheid bekritiseerd. Dat zijn maar twee voorbeelden, hier vallen natuurlijk nog veel en veel meer woorden aan vuil te maken.

     

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven