Flickr / Gerard Stolk

De post en het marktdenken

Afgelopen augustus kopten de kranten dat PostNL geen post meer wil bezorgen op maandag. Topman Harry Koostra lichtte toe: ‘De kosten staan niet in verhouding tot het nut’. Het bedrijf is daarom gestart met het overtuigen van Kamerleden de plicht om op maandag te bezorgen op te heffen. Mijn eerste reactie was een sentimentele. Ik dacht, is dit het begin van het einde van de handgeschreven brief? Want hoelang zal het duren tot de dinsdag zonder post? En de woensdag? Enzovoorts? Met andere woorden, zullen mijn kinderen ooit nog de vlammende nieuwsgierigheid ervaren die je overmeestert als je een envelop openscheurt met jouw naam erop?

Zullen mijn kinderen ooit nog de vlammende nieuwsgierigheid ervaren die je overmeestert als je een envelop openscheurt met jouw naam erop?

Mijn tweede reactie was minder pathetisch, maar wel hardnekkiger. Ik concludeerde dat het argument van dhr. Koostra wortelt in het geloof dat het juiste beleid volledig voortvloeit uit de werking van de markt. Zelfs de zekerheid dat de Staat onze brieven zo snel mogelijk bezorgt, blijkt immers afhankelijk van economische zelfregulatie. In dit geval vraag ik mij echter af of dit geloof in marktwerking wel zo terecht is. Begrijp me goed, ik wil de noodzaak van postbezorging op maandag niet overdrijven. Maar als de Tweede Kamer tegemoet komt aan de wens van PostNL, is dit exemplarisch voor een groter probleem van deze tijd: het uitwaaieren van marktdenken in gebieden van de maatschappij waar het niet past.

Dit is een probleem, omdat bij deze uitwaaiering vaak vergeten wordt dat het resultaat van marktwerking helemaal niet de beste situatie hoeft op te leveren voor de consument, of de inwoners van een land. Zo ook in dit geval niet. In eerste instantie klinkt het misschien leuk dat PostNL een efficiënter bedrijf kan worden door op maandag geen post meer te bezorgen, maar de keerzijde is dat alle Nederlanders een service verliezen die ze eerst wel hadden, namelijk een postbode langs de deur op maandag. En al gaat het nu slechts om de vertraging van een klein aantal brieven tot dinsdag: het blijft een achteruitgang. Voor deze achteruitgang heeft PostNL echter geen enkel oog, omdat het niet redeneert vanuit het algemeen belang, maar - zoals ieder bedrijf - vanuit eigen belang.

Ik noem de situatie exemplarisch, omdat er een bredere vraag aan ten grondslag ligt die aandacht behoeft. Deze vraag is: is de reductie van kosten het hoogste doel van de overheid? Ik denk van niet. De Staat moet uiteraard op zijn portemonnee letten, maar dient vooral rekening te houden met de kwaliteit van het leven van de burgers. Om deze reden moet de overheid alleen de kracht van marktwerking loslaten op die domeinen van de maatschappij, waar zij haar capaciteit om deze kwaliteit te verbeteren versterkt. Dat dit verkeerd kan gaan, hebben we gezien. Zo heeft niemand baat gehad bij de liberalisering van de taximarkt. En ook de privatisering van de thuiszorg kent geen enkele winnaar. Het is minder én duurder geworden.

Het is minder én duurder geworden.

Eén van de bronnen van dit probleem is dat er binnen politieke discussies te weinig waarde wordt gehecht aan het feit dat de economisering van de maatschappij niet altijd de meest aangename sociale verhoudingen oplevert. Personen veranderen in abstracties; ze worden teruggebracht tot actoren die reageren op prikkels. De fundamentele vraag is in hoeverre je dit mensbeeld voelbaar wilt laten zijn in het dagelijks leven. Het model van marktwerking leunt uiteindelijk toch op egoïstische calculaties, ten doel om zoveel mogelijk geld te verdienen en te besparen.

Toch weten we dat het leven meer dimensies kent. Daar moet een overheid bij het ondersteunen van een samenleving rekening mee houden. Om deze reden is het belangrijk om politieke keuzen in een ruim spectrum van argumenten af te wegen. Natuurlijk kan een economisch argument doorslaggevend zijn in een bepaald geval – het marktdenken heeft zeker zijn waarde en functie. Maar er moet breder gekeken worden. De waarde van een op zaterdag verstuurde brief is niet altijd uit te drukken in euro’s. Daarom moet er vanuit een veelomvattend perspectief gesproken worden over ‘het nut’ van de post.

Gerelateerde artikelen
Reacties
3 Reacties
  • Eric van Lit,

    Je reflectie is waardevol, Tamar, maar in het geval van de post al veel te laat. De maandagbestelling staat al vele jaren ter discussie, en stiekem moet elke postbode erkennen dat dit inderdaad een luxe is waar we misschien zonder kunnen: op maandag is er amper post te bezorgen.

    Het gedonder begon een aantal jaren terug toen de PTT/TPG/TNT (en dan nu PostNL) haar monopolie geleidelijk aan verloor. Hebben we natuurlijk te danken aan een groeiend sentiment om 'voor je eigen te zorgen', voornamelijk uitgedragen door VVD en PVV, en in die zin is dit een consequentie die het volk zichzelf oplegt: als je goedkope post wilt krijg je een crappy service. Het liberaliseringsproces op de postmarkt is misschien toch wat dubieus, want al ken ik de kamerstukken en de wetgevingen erover niet, het heeft als consequentie gehad dat concurrenten van PTT/TPG/TNT niet per uur maar per stuk gingen uitbetalen waardoor hun bezorgers vaak nog onder het minimumloon (en tegen belabberde secundaire voorwaarden) werkten en werken. Toegegeven, PTT/TPG is veel te laat begonnen met het machineren van postsortering, waardoor er nu opeens harde klappen moeten vallen binnen het personeelsbestand (de grootste werkgever van Nederland, naar mijn weten) en andere draconische maatregelen moeten gedaan worden om rendabel te blijven. Maar hoe kan je je tegen bedrijven weren die onder het minimumloon uitbetalen? Wat moet je anders als de Tweede Kamer je de rug toekeert en zelfs de Belastingdienst liever via een ander bedrijf post laat bezorgen ('want dat is lekker goejekoop')?

    'De postbode' is niet meer. Wat rest is elke dag een ander anoniempje die voor een hongerloon brieven in je bus doet. Zolang het nummer maar goed is, zal het hem niet meer uitmaken of er de juiste of de verkeerde naam op staat. Je kan zwaaien maar hij ziet je toch niet. Dit is wat wij willen. Dit is wat wij krijgen.

  • Corneel den Hartogh,

    Interessant artikel. Ik ben het zeker eens met je conclusie dat de overheid niet alleen economisch moet denken en dat het marktdenken zijn beperkingen heeft.

    Aan de andere kant heb ik het idee dat er impliciet wordt gesteld dat de overheid de 'menselijkheid' in de samenleving moet bevorderen. Dit lijkt me een gevaarlijke aanname aangezien de overheid mij weliswaar niet zuiver economisch beschouwt, maar slechts in termen van macht. Nergens voel ik me meer een onderdaan, een willekeurig nummer, dan op het gemeentehuis.

    Voor het bevorderen van menselijkheid moet er volgens juist meer ruimte worden geboden aan de mens, oftewel het individu.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven