Wikimedia Commons

De terugkeer van de Körperkultur

Met een vriend geniet ik op een terras van een speciaalbiertje, als een vrouw naast ons een sigaret opsteekt.  ‘He bah, roken vind ik zo vies, ik hoop dat het terrasverbod snel doorgaat’ zegt mijn vriend terwijl hij een vies gezicht trekt. Ik draag het tegenargument van de roker als sociale paria aan, wij praten er wat over en even later is de discussie voorbij. Wij, beiden niet-rokers, hebben verder een heerlijke avond, maar dat rookverbod blijft me dwarszitten. Zijn wij niet al te zeer geobsedeerd door onze persoonlijke gezondheid? Heeft dat niet kwalijke gevolgen voor de samenleving?

De moderne mens is erg geïnteresseerd in het gezond houden van het eigen lichaam, signaleerde Midas Dekkers in Lichamelijke Oefening (2006). Daarin doorloopt Dekkers de sportgeschiedenis en bekritiseert hij de narcistische pogingen van de mens om zijn lichaam te verbeteren: ‘Hoe minder je van je spiegelbeeld hoeft te schrikken, des te beter voel je je.’  Hij noemt de Duitse Freikörperkultur, een beweging uit de jaren ’20 en ’30 die zijn navolging vond in het Nazistische regime. Kern hiervan was de poging terug te keren tot de natuur door te sporten in Adam- of Evakostuum. In de Nazistische ideologie kwam hier de terugkeer tot de oer-Ariër bij en verzorgde zij zo een verheerlijking van het krachtige lichaam. In de fascistische ideologie van de Staat-als-Lichaam werkte het eveneens zo: gezonde, individuele lichamen liggen ten grondslag aan een welvarende staat. In de jaren ’50 tot en met ’70 is door een afkeer van deze ideologieën en opkomst van het hippie-tijdperk een terugloop geweest in de Körperkultur. Pas vanaf de jaren ’80 kwam weer nadruk te liggen op een afgetraind lichaam door sportschoolabonnementen en speciale diëten.

Zijn wij niet al te zeer geobsedeerd door onze persoonlijke gezondheid?

De terugkeer van de Körperkultur blijkt, behalve uit het rookverbod, onder andere  uit de journalistieke reeks ‘De Tien Geboden van het Eten’, gepubliceerd in de Volkskrant (en ten dele gratis terug te lezen via de site). Vooral de titel is hier veelzeggend: er ligt inmiddels een bijna religieuze lading over het gezondheidsdenken. In onze voornamelijk seculiere samenleving lijkt onze gezondheid een nieuwe vorm van zingeving te kunnen zijn. Geluk (feelgood) ligt voor het oprapen, als jíj maar bereid bent er een bijzonder streng regime van sporten en eten op na te houden.

Deze narcistische beweging heeft naast een religieus tintje nog een ideologische laag. De Körperkultur vertoont overeenkomsten met onze huidige lichaamsesthetiek. Het soevereine lichaam moet in een zo origineel (betekent: vrij van vet en andere ophopingen) mogelijke staat behouden worden door sport en diëtiek.  Het is een veruiterlijkte vorm van individualisme: het eigen lichaam is bijna het belangrijkste  middel waarmee wij ons kunnen profileren.

Het lichaam is daarmee tot een statussymbool verworden. Zichtbare zorg voor het lichaam betekent immers dat je daar de tijd voor hebt gehad. Veel belangrijker is dat je die vrije tijd ook op een weldoordachte manier hebt besteed. Een gezond lichaam staat  - evenals de trend van het reisfetisjisme (een steeds exclusievere, authentiekere ervaring ten behoeve van zelfontplooiing) – symbool voor een vol en rijk leven. Reizen en eten: zijn dat niet bijzonder oppervlakkige en consumentgerichte levensvervullingen?

De Körperkultur vertoont overeenkomsten met onze huidige lichaamsesthetiek

Onze onderwerping aan het strenge regime van diëten en sporten neemt een bijna masochistische dwangmatigheid aan. Waarom zouden wij dat doen? Omdat wij, in onze vrije, postmoderne maatschappij controle missen. Er is geen religie, geen hogere macht waaraan wij ons moeten verantwoorden. Wij moeten zelf de controle uitvoeren. En wat is er gepaster om te controleren dan het eigen lichaam? Als je het immers al te zeer zijn zin geeft en je verlustigt aan drank, sigaretten en vettigheden, zal je lichaam je uiteindelijk omverwerpen: je gaat dood. Toon dat je boven jezelf staat, is de boodschap van het gezonde individu.

Op zich lijken dit onschuldige ontwikkelingen – wie wil nu niet gezond en gelukkig zijn? Er zit echter een keerzijde aan deze sugar-free medaille. Denk maar aan het roken-op-het-terras-verbod. Omdat iedereen in de heiligheid van het eigen lichaam gelooft, hebben wij geen respect meer voor de (soms ongezonde) manier waarop anderen omgaan met hun lichaam. Alle negatieve invloeden op het eigen lichaam moeten geweerd worden:  ‘ik houd mij aan mijn sapkuur, dus jullie moeten dat niet verpesten met tweedehandsrook’. Met andere woorden: de persoonlijke ruimte wordt ideologisch gezien boven de sociale ruimte gesteld. Jij en jouw lichaam zijn het enige wat er toe doet, schreeuwt het gezondheidsdenken. De realiteit is echter dat je niet alleen bent in de samenleving en dat de samenleving ook niet een opsomming is van apart levende individuen. Daarom is het belangrijk om naast de krampachtige focus op gezondheid ook aan het vrije samenleven te denken. Samen genieten is samen leven: eet je frietje met, drink dat extra biertje, rook die sigaret. Moreel-fysiek hedonisme heeft een functie, al is het maar een tegengeluid naar de betutteling van onszelf.

Gerelateerde artikelen
Reacties
5 Reacties
  • Barbera Schumacher,

    DiëTEtiek

  • Alex Philippa,

    Beste Barbera,

    Bedankt voor de correctie. Hoewel historisch gezien adequater, redden zowel de Van Dale als het Witte Boekje mijn eer door beide vormen te accepteren: https://onzetaal.nl/taaladvies/advies/di

    Mij lijkt 'diëtiek' zelfs beter aan te sluiten op de situatie, aangezien het volgen van een dieet anno nu allang niet meer volgens 'de' voedingsleer gaat (zoals diëtetiek betekent). Diëtiek draait om de 'leer van het dieet'. Anders gezegd kunnen wij ons dieet elke dag aanpassen (kent u al de foodcraze van morgen?), omdat wij elke dag iets nieuws kunnen leren.

    Met vriendelijke groet,

    Alex

  • Ik denk dat je door deze parallel te leggen het interessantste aspect van de bewust-eten-hype niet aan bod laat komen: namelijk het conflict dat er is tussen individualisme enerzijds (dat zich tegenover zelf en anderen vertaalt naar de leus 'doe wat je wilt', of, in een beperktere en voor patronisering gevoeligere zin, inderdaad 'do what makes you happy') en de invulling ervan anderzijds. Die invulling is vaak juist op 'de ander' gericht - op een ethische, een 'verantwoorde' manier van handelen. Veel van de '10 geboden' die de Volkskrant noemt gaan niet over het effect van je voedsel op je lichaam, maar over het effect ervan op de planeet, de dieren, de boeren, etc. Veganisme, bijvoorbeeld, gaat primair niet over individuele gezondheid, maar juist over het welzijn van anderen - maar omdat 'vegan' een label is dat individuen zich met individuele trots opplakken, is er een spanning. Een spanning die de veganist ook brengt tot situaties waarin het afwijzen van een omelet inderdaad veel weg lijkt te hebben van het afwijzen van een sigaret (a-sociaal, ongezellig), maar toch veel ingewikkelder in elkaar zit.
    De invulling van 'do what makes you happy' van de Nazi's was daarentegen minder gericht op het welzijn van de medemens.

  • Verrassend dat je niet verder terugkijk dan de körper cultuur van de jaren 30. Zeker als student klassieke talen!  Boektip: "Love, Sex and Tragedy: How the Ancient World Shapes Our Lives" van Simon Goldhill.

  • Alex Philippa,

    Beste Kyrke,

    Bedankt voor de suggestie, dat is inderdaad een interessant aspect. De erkenning die mensen verwachten voor hun keuze lijkt wat paradoxaal door de egocentrische positie die velen innemen met hun (gezonde/ecovriendelijke) gedrag - als je zelf al blij bent met je keuze in deze wereld, waarom zou je dan verwachten, of word je zelfs ongelukkig als er geen goedkeuring volgt, dat iemand je nog eens complimenteert? Zou de goede daad op zich niet vervullend genoeg moeten zijn? Draaien die 'morele' keuzes wellicht toch meer om de erkenning dan het nobele streven dat eraan voorafgaat? Ik hoop zelf van niet en ga er eigenlijk ook wel van uit dat de meerderheid bewuste keuzes maakt uit een oprecht gevoel van goedheid. Zo'n groot vertrouwen heb ik persoonlijk nou ook weer niet in die Ander.

     

    Beste JvdB,

    Ik heb geprobeerd een stuk te schrijven dat aansluit op de nabije geschiedenis - classici hebben nog wel eens de neiging alles willen te betrekken op de oudheid, een lastige zaak aangezien het een periode is waar wij feitelijk weinig van weten. Desalniettemin wil ik graag zeggen dat ik mij wel degelijk bewust ben van de klassieke achtergrond van dit verhaal: die verheerlijking van lichamen in de jaren '30 komt (gedeeltelijk) voort uit de herwaardering van de Klassieken en met name klassieke kunst (denk aan de klassieke beelden zoals de Doryphoros) tijdens de Verlichting en vooral de Romantiek. Goldhill's boek heb ik nog niet gelezen, maar ik ga het erop naslaan. Bedankt voor de tip.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven