Flickr / giovanni_novara

De tragiek van de economie

In 1930 schreef John Maynard Keynes in het essay The Great Slump of 1930 over de Grote Depressie: "But to-day we have involved ourselves in a colossal muddle, having blundered in the control of a delicate machine, the working of which we do not understand." Het feit dat dit citaat meer dan tachtig jaar na dato nog steeds relevant blijkt toont aan dat onze werkelijke kennis van de economie zeer beperkt is. Desondanks bestaat er nog steeds een geloof dat de economische wetenschap oplossingen kan aandragen voor beleidsmatige vragen. Daarbij is echter het belangrijkste doel van de wetenschap - het proberen te vinden van de waarheid - naar de tweede rang (of misschien zelfs verder) verbannen. Dit streven naar het hebben van praktisch nut heeft zich vertaald naar een economische wetenschap waarin te veel de focus is gelegd op wetmatigheden en wiskundige modellen met als gevolg dat er een goddelijk geloof is ontstaan dat het de economie is die ons voorschrijft wat juist en onjuist is en waarin de wetten van de markt het altijd bij het rechte eind hebben. De rol van de mens wordt daarmee teruggebracht tot die van een onmachtige schipbreukeling deinend op de golven van de conjunctuur.

Met een economische krimp van 23 procent tussen 2008 en 2013 is Griekenland onmiskenbaar het land waar de economische crisis het meeste leed teweeg heeft gebracht. In de media werd daarbij niet zelden een speelse verwijzing gemaakt naar de Oude Grieken, met Griekenland als zijnde de hoofdpersoon in een Griekse tragedie. Maar daar waar men in het huidige Griekenland de toorn van de financiële markten vreest, vreesden de Oude Grieken bovenal de toorn van hun mythische goden. De Oude Grieken benadrukten echter ook een ander aspect van het menselijk bestaan: een bepaalde mate van vrije wil van de sterveling en de daaruit voortvloeiende verantwoordelijkheid voor zijn daden.

De rol van de mens wordt teruggebracht tot die van schipbreukeling deinend op de golven van de conjunctuur.

In De Odyssee van Homerus beklaagt oppergod Zeus zich dan ook: "Wonderlijk! hoe beschuldigen de stervelingen thans toch de Goden! Immers uit ons is het kwade, zoo zeggen zij; maar ook zij zelf lijden, ondanks de beschikkingen van het lot, door hun eigen onbezonnenheid verdriet." Dit is ook een belangrijk element in de Griekse tragedie. In elke Griekse tragedie staat een held centraal. Deze held valt gaandeweg het verhaal genadeloos van zijn voetstuk door een tegenwerkend lot. Maar dat niet alleen. De val van de held behoeft ook een vergissing of fout van de held zelf: de tragic flaw. Het is deze combinatie van factoren die hem ten val brengt. Hierna volgt een periode van disproportioneel leed tijdens welke de held tot het inzicht komt dat het zijn eigen fouten waren die hem alle ellende brachten.

Van alle tweeëndertig overgebleven Griekse Tragedies is Oedipus Rex van Sophocles wellicht de meest bekende. De tragedie demonstreert de fouten en vergissingen die inherent zijn aan het aardse bestaan. Oedipus, de tragische held van het verhaal, waande zich alwetend nadat hij het raadsel van de Sfinx had opgelost maar komt door het achterhalen van de waarheid over zijn eigen identiteit tot een uitermate pijnlijk inzicht: namelijk dat hij zijn eigen vader heeft vermoord en zijn moeder heeft gehuwd. Na deze ontdekking steekt Oedipus zijn eigen ogen uit. De paradox is dat Oedipus zich alwetend waande toen hij zijn ogen nog had terwijl hij eigenlijk onwetend was over zijn eigen identiteit. Dat is ook wat de economische crisis heeft uitgewezen. De economie dacht een alwetende wetenschap te zijn waarin de goddelijke wetten van de markt golden en toen die faalden trachtte zij naarstig een medicijn te vinden.

De tragiek van de economie is dat wijsheid daarover altijd pas achteraf komt.

Maar omdat de economie op de eerste plaats een menselijke constructie is, is zij daarmee ook onderhevig aan menselijke fouten en vergissingen. De tragiek van de economie is dat wijsheid daarover altijd pas achteraf komt. Of zoals Ben Bernanke het in zijn toespraak vorig jaar aan Princeton goed verwoordde: "Economics is a highly sophisticated field of thought that is superb at explaining to policymakers precisely why the choices they made in the past were wrong. About the future, not so much." Dus betekent dit dat de mens slechts fatalistisch kan toekijken hoe zijn lot zich voltrekt net zoals de voorspellingen van het orakel in Oedipus Rex zich uiteindelijk voltrokken? Allerminst, Oedipus heeft nog altijd de vrijheid om de waarheid te achterhalen. Ondanks alle signalen dat hij zijn zoektocht beter kan staken (bijvoorbeeld van de blinde ziener Tiresias die hem vertelt dat de waarheid weinig goeds zal brengen) zet Oedipus zijn zoektocht naar de waarheid toch door. Om deze  vervolgens ook te vinden en daardoor tot een nieuw inzicht - hoe confronterend dat ook is - te komen over zijn eigen identiteit. Het accepteren van verantwoordelijkheid voor zijn eigen daden is een noodzakelijk deel van dit inzicht.

De metafoor van de Griekse tragedie illustreert dat fouten en vergissingen hoe dan ook onderdeel zijn van het menselijke bestaan en dat een goddelijk geloof in wiskundige modellen en wetmatigheden hieraan voorbij gaat. De hang naar het willen doen van voorspellingen is daardoor eigenlijk een ontkenning van de ware identiteit van de economische wetenschap: een vorm van blindheid. De les van de Griekse tragedie is dat verantwoordelijkheid voor deze menselijke factor aanvaard en geaccepteerd dient te worden en dat waarheidsvinding voorop zou moeten staan. Immers, de Griekse tragedie betoogt in de kern dat het zoeken naar de waarheid wellicht de enige volledige menselijke vrijheid is.

 

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven