Flickr / Thomas Leuthard

De zelfmoord-whodunnits

Na Tim Ribberink en de 15-jarige Fleur uit Staphorst werd onlangs ook de zelfmoord van de 13-jarige Anass Aouragh uit Wassenaar gekoppeld aan pesten. Doordat de media pesten eenzijdig als reden voor deze zelfmoordacties geven, wordt onterecht naar concrete daders en slachtoffers gezocht. De eenvoud waarmee een causaal verband tussen pesten en zelfdoding wordt gelegd, doet simpelweg geen recht aan de werkelijke problematiek.

De ernst van de problematiek van pesten staat buiten kijf. Ik wil geenszins de gevolgen van pesten bagatelliseren, maar: ‘het komt niet veel voor dat kinderen of jongeren om deze reden zelfmoord plegen’, zo zegt ook de woordvoerster van Pestweb. Onderzoeker Bob van der Meer noemt op zijn website het getal van acht zelfmoorden op scholen ten gevolge van pesten in Nederland sinds 1990. Vergeleken met dit aantal lijkt het aantal zelfmoorden ten gevolge van pesten de afgelopen tijd excessief te zijn gestegen. Dit roept onder andere vragen op over de wijze van berichtgeving in de media over zelfdodingen als direct gevolg van pesterijen. Doet deze berichtgeving wel recht aan de werkelijkheid? In het geval van Tim Ribberink was er niemand te vinden die kon of wilde bevestigen dat Tim ernstig en/of langdurig was gepest en dat dit de reden zou zijn voor zijn zelfmoord. Nog voordat de doodsoorzaak van Anass Aouragh officieel was vastgesteld, benadrukte de pers al vaak dat Anass iemand was die zich ‘anders kleedde en anders gedroeg dan de rest en daardoor erg werd gepest’.

Het media-frame maakt van de gebeurtenissen een spannende aflevering van een thriller met een dood, maar ook een dader, een moordenaar.

Nabestaanden proberen een expliciete reden te vinden om de tragische zelfmoord van deze jongeren te kunnen verklaren. Doordat de media eenzijdig pesterijen noemen als reden voor de zelfmoordacties, ontstaan stereotype dader- en slachtofferrollen die de gebeurtenissen tastbaarder maken. Met dit frame geven de media echter een versimpeld beeld van de werkelijkheid, waardoor de tragische berichten verworden tot ‘whodunits’. Het media-frame maakt van de gebeurtenissen een spannende aflevering van een thriller met een dood, maar ook een dader, een moordenaar.

De oorzaak-gevolgrelatie tussen pesten en zelfmoord kan niet zo eenzijdig gelegd worden. Naast omstandigheden (zoals pesterijen), spelen erfelijke aanleg en psychische klachten vaak een grote rol bij zelfdoding. Veel zwaar depressieve patiënten overwegen echter nooit om een eind aan hun leven te maken, zoals er ook veel gepeste jongeren zijn die geen zelfmoord plegen en er jongeren zijn die niet gepest worden en toch zelfmoord plegen.

Net als bij zelfmoord zijn ook bij pesten altijd meerdere factoren van belang. Het aanwijzen van een aantal pesters als schuldigen zorgt daarom voor geen enkele vorm van genoegdoening. Dit wordt schrijnend zichtbaar in het tv-programma Gepest, waarin ‘dader’ en ‘slachtoffer’ met elkaar worden geconfronteerd. In veel van de gevallen kan de vermeende pester zich het getraumatiseerde slachtoffer niet eens meer herinneren. Pesten is een vorm van groepsgedrag waarbij niet één of enkele schuldigen aangewezen kunnen worden. In Gepest zoeken programmamakers (net als de nieuwsmedia in de berichtgeving over de suïcidale tieners) naar de concrete ‘slachtoffers’ en ‘daders’ bij pesten. Tevergeefs, aangezien de realiteit vele malen weerbarstiger is.

Met pesten als oorzaak voor zelfmoord worden pesters impliciet als moordenaars bestempeld. Ook in de documentaire Bully (waarin jonge slachtoffers van pesten gevolgd worden) wordt duidelijk hoe pesters als daders afgeschilderd worden. In de documentaire verzoekt iemand bij een herdenkingsdienst voor een jongen die vanwege pesterijen zelfmoord gepleegd zou hebben om de pesters concrete straffen op te leggen. In dezelfde documentaire is te zien hoe een docente de kant kiest van een pester als het pestslachtoffer weigert de hand te schudden met zijn belager bij een poging tot verzoening. Voor de kijker is duidelijk dat de pester in het bijzijn van de docente slechts een toneelstukje opvoert en zijn pesterijen zal voortzetten zodra de docente weer verdwenen is. Maar de beelden tonen bovendien aan dat bij pesten altijd meerdere factoren van belang en meer mensen betrokken zijn, zoals de docente in Bully die de situatie duidelijk niet overzag. Ook pesters overzien de gevolgen van hun pestgedrag niet. Dit is geen excuus voor pestgedrag, maar hoe ver de pesterijen ook gaan, zij zullen nooit de intentie hebben gehad om iemand tot zelfmoord te drijven. Om deze reden is het merkwaardig om bij pesten over dergelijk specifieke dader- en slachtofferrollen te spreken.

Zelfmoord wordt als de welhaast logische uitkomst van een cumulatie van pesterijen gepresenteerd.

Het meest ernstige gevolg van het presenteren van pesten als enige reden voor zelfmoord, is dat het plegen van zelfmoord een mogelijke ‘oplossing’ wordt voor pestslachtoffers. Zelfmoord wordt als de welhaast logische uitkomst van een cumulatie van pesterijen gepresenteerd. Als het pesten erg genoeg is, lijkt zelfmoord de enig mogelijke uitweg. Ad Kerkhof, hoogleraar psychologie, stelde op 14 december 2012 in de Volkskrant dat grote aandacht van media voor zelfmoord kan leiden tot kopieergedrag. Er kan niet beweerd worden dat Fleur Bloemen en Anass Aouragh geen zelfmoord zouden hebben gepleegd als er niet veelvuldig was bericht over de zelfmoord van Tim Ribberink, maar de mogelijkheid van kopieergedrag kan niet worden uitgesloten.

Pesten als enige oorzaak voor zelfmoord is een te eenvoudige voorstelling van zaken die geen recht doet aan de complexiteit van beide problemen. De vele media-aandacht lijkt de ernst van pesten op de kaart te hebben gezet en creëert een idee van bespreekbaarheid. Het frame waarmee de media bij pesten spreken over concrete dader- en slachtofferrollen versimpelt echter de werkelijkheid ten einde er een spannend verhaal van te maken. Doordat met dit frame veel andere belangrijke zaken buiten schot worden gehouden, dragen de media op geen enkele manier bij aan een werkelijke oplossing.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven