Flickr / striatic

Doden versus laten sterven

'Na breed publiek protest heeft het ministerie van Volksgezondheid (van El Salvador) toch de toestemming gegeven om de foetus per keizersnede te laten geboren worden, waarna hij overlijdt.'

Er is iets verdacht omslachtigs aan deze manier van een medische handeling formuleren die feitelijk een abortus is. Maar hier is geen sprake van journalistieke slordigheid. Ten grondslag aan deze formulering ligt een eeuwenoud moreel dilemma: dat van doden versus laten sterven.

Een moreel dilemma is een situatie waarin er sprake is van minimaal twee keuzes waarvan de uitkomst even slecht is. Het is, met andere woorden, onmogelijk het goede te doen. Dit was onlangs het geval in El Salvador. Naar de streng katholieke regelgeving in dat land is abortus onder alle omstandigheden verboden. Het leven van een foetus (want vanaf de conceptie al ‘mens’) is niet meer waard dan het leven van de moeder en visa versa.

Zo kon het gebeuren dat een zwangere vrouw met de ernstige auto-immuunziekte Lupus in eerste instantie door het hooggerechtshof een abortus van haar vrucht werd verboden. Dit ondanks het gegeven dat de foetus een groot deel van zijn brein mist en daardoor niet lang kan overleven buiten de baarmoeder en het feit dat ook bij de moeder de kans op overlijden hoog is. Door deze ongewone omstandigheden was het medisch personeel en ook de bevolking, zo liet zij weten met felle protesten zowel op straat als in de media, voor een uitzondering op de anders onverbiddelijke regel.

De artsen intenderen slechts het redden van de moeder, maar ze staan toe dat de foetus daarbij overlijdt.

Maar hoe wordt in zo’n uitzonderingssituatie dan besloten wat er moet gebeuren? Voor het antwoord op die vraag moeten we terug naar de moraalfilosofie van een katholieke heilige uit dertiende-eeuws Italië.

De meest elegante poging te komen tot een methode om in situaties waarin het goede onbereikbaar is toch het juiste te doen, is de Doctrine van het Dubbel Effect. Ontwikkelt door filosoof, theoloog en heilige Thomas van Aquino (1225–1274) vormt deze theorie, vanaf nu afgekort tot DDE, een nog steeds toegepaste richtlijn voor moreel handelen onder buitengewone (medische) omstandigheden. De DDE is opgebouwd uit de volgende vier regels*:

1. De actie zelf is goed of minstens neutraal
2. Het goede effect en niet het slechte effect is geïntendeerd
3. Het goede effect wordt niet geproduceerd door het slechte effect
4. Er is een proportioneel zwaarwegende reden voor het toestaan van het slechte effect

Als we deze regels loslaten op de zwangerschapbeëindiging in El Salvador kunnen we de medische besluitvorming tot in detail reconstrueren. Bij punt 3 zien we dat het goede effect (het redden van de moeder) niet mag worden veroorzaakt door het slechte effect (de dood van de foetus). Maar in dat geval kan er nooit sprake zijn van een abortus, ook niet om het leven van de moeder te redden. Nu wordt het langzaam duidelijk waarom de omslachtige formulering waar dit artikel mee begon zo belangrijk is.

Uit regel 3 volgt dat het direct doden van de foetus niet toegestaan is, maar niet ingrijpen zou leiden tot een drama. Dus wat doen de artsen in El Salvador? Ze voeren een keizersnede uit en laten de foetus geboren worden, waarna hij komt te overlijden. Met andere woorden: de artsen hebben de foetus niet gedood maar hem ‘slechts’ laten sterven. Die passiviteit, afgedwongen door de derde stelregel van de DDE, was cruciaal voor de toelaatbaarheid van de beëindiging. Het uitvoeren van een abortus - waarbij de foetus in de baarmoeder wordt gedood - zou ook onder de voorwaarden van Aquino ontoelaatbaar zijn geweest.

Het is moeilijk om niet onder de indruk te zijn van zoveel handigheid in het buigen van de (katholieke) regels en de genialiteit van een middeleeuwse monnik. Maar wat zou er gebeurd zijn als de foetus wel levensvatbaar was geweest? Dan waren de sentimenten wellicht minder toegeeflijk. Als je namelijk aanneemt dat een foetus vanaf het moment van conceptie dezelfde morele en wettelijke status heeft als een pasgeborene wordt regel 4 ineens een moeilijk punt.

Het uitvoeren van een abortus – waarbij de foetus in de baarmoeder wordt gedood – zou ook onder de voorwaarden van Aquino ontoelaatbaar zijn geweest.

Hier past het morele onderscheid tussen doden en laten sterven minder naadloos. Want is het redden van één leven een proportionele rechtvaardiging voor het beëindigen van een ander leven? Volgens de katholieke doctrine niet. Het laten sterven van een levensvatbare foetus zou gelijkstaan aan infanticide, terwijl het laten sterven van een genetisch ten dode opgeschreven foetus (onder zware publieke druk) toelaatbaar was.

Hoe elegant de DDE ook is, ze biedt geen structurele oplossing voor de vragen die wel worden gesteld maar nog onvoldoende worden gehoord in een land dat haar wetten baseert op antieke geschriften. Heeft een staat niet (net iets) meer verplichtingen aan de huidige burgers dan aan de toekomstige? Wat is de burgerstatus van vrouwen wanneer ze gegijzeld kunnen worden door een vrucht die ze misschien onvrijwillig dragen? Et cetera.

De antwoorden op die vragen zouden niet moeten komen uit kerkelijke, maar uit medisch-ethische en maatschappelijke hoek. Het is te hopen dat het burgerlijk verzet tegen de middeleeuwse regelgeving van landen als El Salvador geen eenmalige opleving was, maar een aanzet tot het stellen van precies die vragen waar geen heilige antwoord op heeft.

*(vrij vertaald naar de Summa Theologica)

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven