CC Search / NOS Weblog

Een klimaat vol opportunisme

Verschillende beroepscritici, zoals Jan Mulder in De Wereld Draait Door, zeggen geen vertrouwen meer te hebben in de sociale wetenschappen, in het bijzonder de sociale psychologie. Deze reactie is begrijpelijk na de massafraude van hoogleraar sociale psychologie Diederik Stapel, maar onbillijk. Ik wil hiermee de fraude geenszins bagatelliseren, maar in een ander kader zetten.

De grootste fout die de wetenschapsleken maken is dat ze wetenschap zien als waarheidsproducent. Wat de wetenschapper publiceert is waar, immers gebaseerd op data verzameld in de echte wereld. Zelf denken wetenschappers helemaal niet zo sterk in termen van waarheid, maar eerder in termen van aannemelijkheid. Er is altijd een slag om de arm van twijfel; een slag die wel lijkt te verdwijnen op het moment dat de bevindingen in de vorm van een artikel door de deur van de universiteit naar buiten gaan. Dit is niet gek, of erg, want wat heeft Jan Mulder aan twijfel? Echter, op het moment dat de samenleving de wetenschap beter begrijpt, kan de relatie tussen de twee gezonder worden.

Dit is niet gek, of erg, want wat heeft Jan Mulder aan twijfel?

Dit misvatten van wetenschap leidt namelijk tot verkeerde geldstromen en stimulansen voor wetenschappers, waardoor het een kwestie van wachten was tot er een geval als Stapel aan het licht zou komen. Door wetenschappers af te rekenen op vernieuwende resultaten die als ontegenzeggelijke waarheden gepresenteerd moeten worden in artikelen (en het liefst met een persbericht erbij, want de universiteit is ook gebaat bij media-aandacht), wordt het verkeerde verlangd van wetenschappers. Niet langer zijn zij onderzoekende wezens die de wereld proberen te begrijpen, maar verworden zij tot waarheidsproducenten die zoveel mogelijk mooie ‘producten’ moeten afleveren. Het huidige klimaat in de wetenschap heeft de kansen op excessen als Stapel vergroot. Dit is wel iets om kritisch te bekijken. De druk om te publiceren is erg groot,  en bovendien kan een onderzoeker alleen publiceren als hij ‘schokkende’ resultaten vindt. Dit levert de universiteit, en via beurzen ook de wetenschapper zelf, geld op en brengt prestige. Stapel zelf zegt last te hebben gehad van de prestatiedruk.[1] Dat er iemand bezwijkt onder deze druk was te verwachten.

En dat geen van zijn peers doorhad dat zijn onderzoek fictief was kan ook als gevolg worden gezien van de geldstromen en de druk. De andere wetenschappers hebben namelijk ‘geen tijd’ om de onderzoeken van anderen nauwkeurig te bestuderen en te repliceren, want dat levert niet het geld en het prestige van een eigen baanbrekend onderzoek op. Het ego van de onderzoeker nog buiten beschouwing gelaten.

En is het niet zo dat er in elke branche charlatans en kwakzalvers bestaan?

Als je dan toch besluit de sociale wetenschappen in twijfel te trekken, realiseer je dan dat bovenstaand klimaat ook geldt voor bètawetenschappen. Bovendien zijn er ook voorbeelden van natuurkundigen die voor Stapel al dezelfde fouten begingen. Het bekendste voorbeeld hiervan is Jan Hendrik Schön.[2] Dat fraudezaken in alle takken van wetenschap voorkomen is geen verrassing, aangezien ze zijn gebaseerd op dezelfde principes en mores. Het dogma van twijfel is de bekendste, maar ook flexibiliteit in opinie en wetenschappelijke regels is iets wat in zowel de sociale wetenschappen als de natuurkunde is te vinden.[3] & [4] Andere wetenschappen komen net zo goed onder druk te staan door de fraude van Stapel. En is het niet zo dat er in elke branche charlatans en kwakzalvers bestaan?


[1] Stapel, D. A. (2011). Diederik Stapel: ‘De druk is mij te veel geworden’. Volkskrant: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/3004921/2011/10/31/Diederik-Stapel-De-druk-is-mij-teveel-geworden.dhtml

[2] Vogel, G. (2011).  Jan Hendrik Schön Loses His Ph.D. Science: http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2011/09/jan-hendrik-schon-loses-his-phd.html

[3] Block, N. J. & Dworkin, G. (1976). The IQ Controversy. New York, NY: Pantheon Books.

[4] Chang, H. (2004). Inventing Temperature. Oxford: Oxford University Press.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Jens vt Klooster,

    Hoi Ko,
    Uit je stukje begrijp ik nog niet precies wat je bedoelt met "betwijfelbaar". Ik ben het met je eens dat alle wetenschappelijke kennis betwijfelbaar moet zijn, maar het probleem met de (sociale) psychologie is volgens mij nu juist dat dat hier niet kan. Twijfelen is een specifieke taalhandeling. Het heeft alleen zin om te twijfelen als er sprake is van een overtuiging die onder bepaalde voorwaarden waar zou zijn, en waarvan we niet weten of aan die voorwaarden is voldaan. Zonder mogelijkheid twijfel te weerleggen, heeft het geen zin om het over twijfel te hebben (zoals Aristoteles zou zeggen). Voorzover er wel voorwaarden zijn waaronder een overtuiging waar is, kan je er altijd aan twijfelen, maar in het geval van wetenschappelijke kennis kom je vaak na een tijdje tot de conclusie dat het toch wel waar is (ik denk dat dit net zoiets is als "erg aannemelijk"; zou je echt van alle kennis willen zeggen dat die alleen "aannemelijk" is?). In die zin ben ik het dus met je eens dat de mogelijkheid om te twijfelen bij wetenschap hoort. De vraag is echter of zinvol te twijfelen valt aan het soort uitspraken die de sociale psychologie doet. Ik heb zoals gezegd mijn twijfels... Hoe gaat het me je carriere als DJ?
    Hartelijke groet,
    Jens

  • Natuurlijk is de sociale psychologie hier op aan te vallen, en ik heb eerlijk gezegd ook geen zin (en vooral geen kennis) om dit vakgebied te gaan verdedigen. Het is moeilijk voor de sociale psychologie om experimenten uit het lab te halen en voorwaarden te vinden in de echte wereld waaronder de uitspraken waar zijn.

    Het lijkt mij echter onzinnig om dit te koppelen aan de fraude van Stapel, een exces die zich toevallig voordoet in de sociale psychologie. Nu, u denkt misschien "Zo toevallig is dat niet. Het is zo'n zwakke wetenschap, waar veel dataverzameling gaat via het invullen van vragenlijsten, het is het tegenovergestelde van toevallig dat het daar gebeurd". Laat mij nogmaals het voorbeeld van Jan Hendrik Schön aanhalen. En laat mij daar vandaag de medisch onderzoeker van het Radboudziekenhuis aan toevoegen die ontslag indiende na fraude. (http://www.nrc.nl/nieuws/2011/11/09/wetenschapsfraude-senior-onderzoeker-radboudziekenhuis-nijmegen).

    Alle takken van wetenschap hebben last van de vermarkting van de wetenschap, omdat alle takken van wetenschap gebaseerd zijn op toeval, opportunisme en bovenal flexibiliteit.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven