Flickr / Dennis Jarvis

Exodus van de Russische intelligentsia

Met de annexatie van de Krim schoot Vladimir Poetins populariteit in Rusland naar ongekende hoogten. Tot maart 2014 keurde ruim 60 procent van de Russen het handelen van de Russische president goed. In augustus kwam het onafhankelijke Levada Center tot 87 procent steun.

Ondertussen groeit de groep jongvolwassenen die Rusland om politieke redenen verlaat. Dit zijn overwegend hoogopgeleiden. Voor velen was de annexatie van de Krim het omslagpunt. Met deze stap liet Vladimir Poetin zien hoe ver hij kan gaan, zegt Olga Z. (26), een PhD-studente migratie studies in Moskou. Na de annexatie volgde een zwart-witte mediacampagne die haar weerga niet kent. Olga: ‘Dit was de druppel voor velen. Sindsdien zijn er geen echte protesten meer geweest, omdat de oppositie te bang is om de straat op te gaan.’

Zelf ondervindt Olga Z. last van de conservatieve regelgeving die de laatste maanden in sneltreinvaart wordt ingevoerd. Naast een Russisch paspoort heeft zij de Amerikaanse nationaliteit. Op 1 augustus is er een wet van kracht gegaan die voorschrijft dat Russen met een dubbel paspoort zich moeten registreren. ‘Deze nieuwe wet boezemt angst in’, vertelt ze. ‘Het is een vaag omschreven document en niemand weet hoe het precies uitwerkt. Je weet niet wat de mogelijke consequenties zijn als je een misstap begaat of wordt opgepakt bij een politiek protest. Het feit dat je geregistreerd staat en als verrader kunt worden aangemerkt maakt me heel bang.’

De groep jongvolwassenen die Rusland om politieke redenen verlaat, groeit.

Betrouwbare cijfers over de grootte van de groep Russen die vertrokken is, zijn niet bekend. Het Levada Center hield afgelopen mei een steekproef in heel Rusland. Zij stelden 1600 respondenten onder meer de vraag of zij buiten Rusland en de voormalige Sovjet-Unie zouden willen wonen. Het aantal respondenten dat volmondig ‘ja’ zei, is met slechts vijf procent klein. Deze groep nam afgelopen jaren licht af. Dit heeft deels te maken met het beeld dat veel Russen van het Westen krijgen na het zien en lezen van de hardnekkige propaganda.

De Russen die wel overwegen te vertrekken, hebben verschillende achtergronden. Vaak komen ze uit de grote steden in het westen van Rusland. Consultants en advocaten stoppen  met hun werk om in het buitenland weer een studie op te pakken. Daarnaast zien veel jonge journalisten en academici weinig carrièreperspectief. De afgelopen maanden zijn journalisten op straat komen te staan en werden media in hun voortbestaan bedreigd. Het antiwesterse klimaat treft wetenschappers die voor competitief onderzoek aangewezen zijn op buitenlandse conferenties, literatuur en discussies. Zij hebben net als iedereen in de wetenschappelijke wereld het buitenland nodig als ze groot willen worden in hun vakgebied – en dat wringt met het huidige politieke discours.

Olga K. (25) is een journaliste die Moskou binnenkort verruilt voor Londen. Zij merkt dat het idee Rusland te verlaten leeft onder de mensen die zij kent. Olga K.: ‘Het is een moeilijke beslissing om je land te verlaten. Ik kon me vroeger niet voorstellen dat dit spannend was, maar nu het dichterbij komt, voel ik angst en opwinding.’ Wat het voor haar extra moeilijk maakt is dat haar familie en een deel van haar vrienden achterblijven.

In het verleden werkte Olga voor kritische kwaliteitsmedia als Gazeta.ru, Telekanal Dozjd (TV Rain) en Lenta.ru. Stuk voor stuk kwamen deze nieuwsorganen in de problemen. Nu krijgt ze de kans aan de slag te gaan op de redactie van een Brits medium in Londen. Dit combineert ze met een master die ze al langer wil doen. ‘Je kunt je niet voorstellen hoeveel mensen op dit moment hun spullen pakken’, vertelt Olga. Ze heeft meer dan dertig kennissen die al vertrokken zijn of binnenkort vertrekken. ‘Ik noem het stille migratie, omdat mensen die het land verlaten dit pas net voor hun vertrek aankondigen.’

‘Je kunt je niet voorstellen hoeveel mensen op dit moment hun spullen pakken’

Naast jongeren verlaten ook bekende Russen die hun sporen al verdiend hebben hun moederland. Boris Akoenin – een van de drijvende krachten achter de massale anti-Poetin protesten als gevolg van de frauduleuze parlementsverkiezingen eind 2011 – gaf begin september aan Rusland de rug toe te keren. Naar eigen zeggen voelt de schrijver zich vervreemd in het Rusland van nu: ‘Het was voor mij moeilijk om hier in een periode van algehele waanzin te zijn. (…) Een nuchtere man voelt zich ongemakkelijk in eenzelfde ruimte met alleen maar dronkaards.’

Een ander voorbeeld is Pavel Doerov, oprichter van het Russische Facebook-equivalent VKontakte en bedenker van mobiele berichtenservice ‘Telegram’. Na een langdurig geschil met de aan het Kremlin gelinkte aandeelhouders van VKontakte besloot hij in april het netwerk met meer dan 100 miljoen leden in Rusland en de voormalig Sovjet-Unie vaarwel te zeggen. Hij was het niet eens met de manier waarop het bedrijf geleid werd sinds de eigendomsstructuur in 2013 veranderde. Eind april maakte hij bekend niet langer in Rusland te zijn en geen plannen te hebben om terug te keren.

Olga Z. doet naast haar PhD kwalitatief onderzoek naar de perceptie van Russen die in de jaren tachtig, negentig en het eerste decennium van de 21ste eeuw migreerden naar de Verenigde Staten. De geïnterviewden wordt gevraagd hoe zij de VS, Rusland en zichzelf zagen. ‘De eerste conclusies die we kunnen trekken zijn dat de mensen die Rusland in de jaren tachtig verlieten, dit vaak om politieke redenen deden’, stelt Olga. ‘In het decennium erna waren de motieven voor migratie voornamelijk economisch. Degenen die aan het eind van de jaren 2000 migreerden, hadden weer vaker politieke redenen en hadden een kritischer blik op de Russische politiek.’

Het grote verschil tussen de migratie van nu en de migratie in de jaren tachtig is dat de mensen mobieler zijn en het makkelijker is contact te onderhouden met bekenden in Rusland. Volgens Olga Z. is het nog maar de vraag of dit zo makkelijk blijft voor de mensen die nu vertrekken om politieke redenen. Olga K. deelt deze zorg: ‘Nu kun je makkelijk in- en uitreizen, maar je weet niet hoelang dit nog kan. Politie- en staatsveiligheidsmedewerkers is al verboden te reizen naar landen die een uitleveringsverdrag hebben met de Verenigde Staten.’

De sterk toegenomen waardering van president Poetin enerzijds en anderzijds de wil van de stedelijke middenklasse Rusland te verlaten, benadrukt de groeiende polarisering. Het is de vraag hoelang er in het conservatieve Rusland van nu nog plaats is voor andersdenkenden. Dat deze groep vertrekt, lijkt de machthebbers niet te deren. Architect van het wet tegen homopropaganda Vitali Milonov: ‘Rusland verliest helemaal niets als de hele zogenaamde creatieve klasse vertrekt.’ Deze trend stemt Olga K. treurig: ‘Poetins Rusland is net de Sovjet-Unie alleen nog grotesker.’

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Nogal tendentieus om affiniteit met het liberaal-democratische wereldbeeld gelijk te stellen aan intellectualisme, en conservatisme aan het tegendeel. Mensen als Alexander Doegin, die meer intelligentie in zijn pink heeft dan de doorsnee Ph. D. in zijn hele lijf, logenstraffen dat idee. Maar voor dat idee is er al heel lang geen plaats meer in het westen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven