Galenic smoothies: afslanken volgens de middeleeuwse gezondheidsleer

In de eerste weken van het nieuwe jaar worden we gebombardeerd met bevelen om af te slanken. Bushokjes hangen vol met advertenties voor sportscholen, de tv schreeuwt over light-producten en foodmagazines hebben de kerstrecepten vervangen voor superfoodsmoothies om alles wat er vorige maand is aangegeten er smakelijk weer af te krijgen. De meeste afslankcampagnes lopen binnenkort weer ten einde, maar voor wie nog niet helemaal tevreden is en het een keer over een andere boeg wil gooien (originaliteit is immers bijna net zo belangrijk als goed in je nieuwe spijkerbroek passen), is het wellicht een idee om eens te experimenteren met middeleeuwse afslankmethodes. Want, zo blijkt, middeleeuwse afslankmethodes zijn eigenlijk niet veel raarder dan veel van de huidige wondermiddeltjes.

Obesitas kwamen zes eeuwen geleden nauwelijks voor en een eeuw geleden overigens ook niet: deze en andere welvaartsziekten hebben zich pas de laatste decennia zeer sterk ontwikkeld. Magerheid was in de middeleeuwen geen teken van rijkdom, terwijl dit tegenwoordig in zekere zin in het Westen wel het geval is.  Maar, een goed christen consumeert met mate: vraatzucht (Gula) is een van de zeven hoofdzonden. Voor de elite in de late middeleeuwen was het daarom toch handig om wat mogelijkheden te kennen om overtollige pondjes kwijt te raken. Zo wilde men bijvoorbeeld voorkomen dat een jonge prins die bij het zoveelste banket beleefd alle gerechten moest proeven eruit kwam te zien als de zwaarlijvige telg van de Amsterdamse familie Bicker.

Middeleeuwse afslankmethodes zijn eigenlijk niet veel raarder dan veel van de huidige wondermiddeltjes

Het veertiende-eeuwse Boec der medicinen in Dietsche, een Middelnederlandse bloemlezing uit de Latijnse medische literatuur, geeft een paar gouden tips. Om te beginnen: vermijd het eten van dikke dieren. In onze tijd is het moeilijk om je aan dit voorschrift te houden omdat alle dieren voor de slacht dik, zo niet plofferig zijn. Bovendien zien we de dieren niet in één stuk, laat staan in levende lijve, voordat we ze opeten. Maar mocht iemand in de gelegenheid zijn zich naar deze regels te voegen: extra dik wordt men van ‘jonge zware lammetjes van een jaar oud, mager vlees van vette varkens (sic), bouillon van vlezige runderen, en kooksel met dikke kippen.’

Hetzelfde geneeskundige manuscript waarschuwt voor aankomen door goed gerezen tarwebrood (weytebroet). Dat is fascinerend in het licht van de hedendaagse obsessie met gluten en koolhydraten als oorsprong van alle kwaad, vooral als je bedenkt dat de andere twee bronnen van koolhydraten, aardappels en rijst, tijdens de middeleeuwen in West-Europa nauwelijks beschikbaar waren. Een vergelijkbare schaarste was er wat betreft die andere eigentijdse aartsvijand: suiker. 'Niet snoepen' was echter wel degelijk onderdeel van het afslankadvies, hoewel volkomen anders beredeneerd. In een tijdperk voor het bestaan van suikergoed betekende dit geen verse vijgen, zoete wijn of zoete druiven.

Een wat theoretischer advies: eet hete en droge dingen. Volgens de premoderne gezondheidsleer heeft alles in de wereld – zowel het menselijk lichaam als alle voedsel en drank – twee eigenschappen: warm dan wel koud, en nat dan wel droog. Warme en droge dingen maken zware mensen mager, want dikke mensen zijn volgens deze theorie vaak te koud en te vochtig. Enkele goed werkende ingrediënten zijn alsem (een nieuw superfood?), kaneel, bijvoorbeeld met warme wijn, of water waar schors of schillen in gekookt zijn. Ten slotte kan men ook kiezen voor verpulverde zaadjes uit wijnbessen of ‘witte wierook’, een soort Arabische gomhars.

Medische kennis is hopeloos verward met motieven om geld te verdienen

In het verlengde van het advies om hete dingen te eten, is het ook gunstig om het lichaam te omgeven met hitte. Een middeleeuwse spadag is daarom een goede manier om gewicht kwijt te raken. Zweten maakt dat vooral vrouwen hun overgewicht verliezen. Dit komt ook hun vruchtbaarheid ten goede. Vandaar dat Trotula, de vermeende vrouwelijke auteur van een twaalfde-eeuws gynaecologisch traktaat, voorschrijft:  ‘Als een vrouw dik en waterzuchtig is, meng koeienmest met goede wijn en smeer haar in met dit mengsel. Laat haar vervolgens tot haar nek in een zeer heet stoombad zitten, verwarmd met vlierhout, en terwijl ze daar in zit zal ze hevig zweten en een groenachtig mengsel afscheiden. Laat haar zich vervolgens wassen met dat water en voorzichtig in bed gaan liggen. Nadat dit drie à vier keer per week is herhaald zal ze voldoende zijn afgeslankt. Men zal haar daarna goed voedsel geven en zoet ruikende wijn laten drinken.’  Deze behandeling werkt ook voor mannen, al hebben zij ook de optie om ingesmeerd met hetzelfde mengsel in een kuil in het hete zand bij de zee te zitten.

Sommige van deze adviezen klinken ons betrekkelijk bekend in de oren terwijl andere ons volkomen vreemd zijn. Ze zijn wel allemaal in lijn met de logica van de middeleeuwse kennis van het lichaam. Deze visie op gezondheid was gebaseerd op Klassieke (Hippocrates en Galenus) en Arabische (Avicenna) ideeën en draaide om de balans tussen de vier lichaamssappen. Bovendien is het vooral belangrijk om te onthouden dat binnen de huidige afslankcultus onzin verpakt in semiwetenschappelijk geneuzel zich op een minstens zo mystieke manier mengt met gezond advies. Want daarin zit wellicht de urgentie. De voorschriften van moderne afslankgoeroes, van Atkins en Montignac tot Sonja Bakker en Rens ‘zusje van’ Kroes, sluiten namelijk ergens wel aan op hoe we tegenwoordig denken dat het lichaam functioneert en hoe we daar invloed op kunnen hebben. Maar in de cultus rondom superfoods, anti-gluten of paleodiets is medische kennis hopeloos verward met motieven om geld te verdienen. Kortom, we zijn nog steeds net zo bereid om in toverdrankjes en andere magische oplossingen voor overgewicht te geloven “want wie weet werkt het!” als duizend jaar geleden.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven