Flickr / Marieke van Santen

Geef ons de ruimte

Universalistische rek-en-strek-oefeningen

De vluchtelingenstromen confronteren Nederland met een crisis van het samenleven, een probleem betreffende wat Žižek noemde ‘that universal space of humanity from which no one should be excluded’ (Demanding the Impossible, Polity, 2013). Niet alleen vluchten mensen uit gebieden waar ze niet meer kunnen (samen)leven, ze komen aan op plekken waar de vraag rijst of samenleven cultureel en/of materieel mogelijk is. In dit artikel volg ik een van Žižeks adviezen op en tracht ik de termen van het vluchtelingendebat te herdefiniëren. Wat politiek realisme lijkt, is namelijk fantasie. Vervolgens vraag ik: hoe moeten we denken over de komst van vreemdelingen indien er zoiets kan zijn als een ruimte zonder buitensluiting? Wie de anti-vreemdelingenretoriek verwerpt, omarmt in abstracto een manier van met-hen-samenleven. Exit antagonistische, enter utopische fantasie.

Ik confronteer deze fantasieën met elkaar. Vooropgesteld moet worden dat het denken van een ‘universele ruimte’ momenteel op de proef wordt gesteld. Een rondje koppensnellen door de kranten levert in concreto namelijk het volgende op: Vluchtelingen acute dreiging voor onze welvaart, Gorcumers dreigen potentiële opvang in brand te steken, Kookavond Vluchteling Afgeblazen om Internetterreur en Bestorming vluchtelingenopvang Woerden. Onder de eerste kop houdt Halbe Zijlstra een economisch-behoudend verhaal: ‘de zorgkosten lopen op, de woningmarkt loopt vast. Dat kunnen we niet accepteren […]. Het is mijn dure plicht als politicus om ons eigen welvaartsniveau, waar hard voor gewerkt is, te beschermen.’ Onder de andere slingeren mensen met xenofobie-geladen vermoedens, vuurwerk of bakstenen. Hieraan ligt een fantasme ten grondslag waar ik een ander tegenover zet.

Mensen slingeren met xenofobie-geladen vermoedens, vuurwerk of bakstenen

Mijn punt is niet dat vluchtelingen opvangen geen geld kost; mijn punt is dat er een noodzakelijke marktwerking wordt geponeerd die vervolgens leidend wordt voor een oordeel aangaande een kwestie van morele aard. Omlijst met beschermheerfantasie, onder verwijzing naar ‘de hardwerkende Nederlander’, wordt het vervullen van werkelijk beschermheerwerk verlakt wegens veronderstelde noodzakelijkheden. Door de meer gewelddadigen wordt de komst van asielzoekers zéker als dreiging voorgesteld.

Achter deze berichten gaat een pessimistisch, conservatief bewustzijn schuil. Tekenend voor deze oriëntatie is het stuk van Rob de Jong (VVD-fractievoorzitter Haarlem) in de Volkskrant, We Importeren Intolerantie: ‘immigranten nemen de in hun landen van herkomst gebruikelijke negatieve houding tegenover vrouwen, homo’s, christenen en joden mee.’ Dat maakt samenleven moeilijk; dat kan je niet ontkennen. Conservatief hieraan is dat De Jong ervan uitgaat dat het niet een collectieve taak is om zulke houdingen te veranderen.

Hij vraagt niet: ‘hoe gaan we ervoor zorgen dat we kunnen samenleven?’, maar: ‘wilt u dat de samenleving fundamenteel verandert door de grenzen open te stellen voor miljoenen immigranten?’ Die verandering wordt in termen van import van intolerantie voorgesteld en de vraag is, helaas, louter retorisch. Hij eindigt met: ‘Vindt u het prima dat onze waarden onder druk komen te staan door gezinshereniging vanuit volstrekt andere culturen toe te staan?’

Maar intolerantie is status quo. Was het niet zelfs status-altijd-al? Ik denk niet dat we de binnenkomst van antisemieten, homofoben en seksisten moeten onderschatten. We moeten die fenomenen ondermijnen. De juiste oplossing daarvoor is echter niet het ontmoedigen van de komst van vreemdelingen of ze terugsturen. We zitten niet in een morele snelkookpan waarin per Syriër de druk stijgt. Met retorische vragen komt onze grip op de situatie niet verder. Met het erkennen van de fantasmatische component van het debat wel. Het aanwijzen van een ‘nieuw’ gevaar, verdekt reeds bestaande antagonismen.

Wat als je uit een ander imaginair vaatje tapt dan De Jong; als je wel wilt dat de samenleving ingrijpend verandert? Denkt dat instroom van vluchtelingen een groter probleem blootlegt? Bij ‘verandering van de samenleving’ niet onmiddellijk denkt aan toename in seksisme, homofobie, antisemitisme? Bezwaren hebben tegen vluchtelingenopvang, is het stellen van een verkeerde diagnose. Zulke intolerantie is er altijd geweest. Lukt het niet ook altijd om vrijheid en egalitarisme te cultiveren?

Intolerantie is status quo of was het niet zelfs status-altijd-al?

Wat stel ik voor? Ik pleit voor radicale reflectie; het terugvoeren van dit kwaad op één euvele wortel. De wereld brandt dankzij mensen; hun culturen, denkpatronen, fantasieën. Maar zijn we niet nog iets buiten onze toevallige identificaties om? Žižek (Absolute Recoil, Verso, 2014) verdedigt een universeel begrip van subjectiviteit. Uiteindelijk is elke identificatie (met cultuur, land, geloof) accidenteel. Een manier van zeggen: in wezen zijn we gelijk, maar we hebben geleerd elkaar te haten. Onder het mom van ‘heb uw naaste lief’, pleit ik niet eens voor culturele uitwisseling of meer onderling begrip: maar voor het collectief doorschouwen en waarderen van deze universele ‘leegte’.

Een positieve verandering in de maatschappij gaat niet zonder denkwerk; het vereist een zelfbegrip. Het boven (te) snel geschetste zelfbegrip sluit fundamentalisme uit omdat het religie een keuze weet. Het weet ook dat vluchtelingenopvang noodzaak is omdat ‘zij’ wezenlijk hetzelfde zijn als ‘wij’. Geef déze fantasie de ruimte: een massaal ondersteund engagement dat intolerantie aanpakt met onderwijs en integratie. Let wel: integratie in een ruimte waarin iedereen welkom is; niet het Nederland van Wilders, of een baksteen door je ruit. En dus: onder ‘universele’ voorwaarden, waar seksistische, racistische, homofobe autochtonen ook van kunnen leren. Gelijke monniken, gelijke kappen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Goed stuk! Een echte eye-opener! Ik twijfel er niet aan dat als je dit laat lezen aan een tegenstander van immigratie, hij van de weeromstuit van mening verandert!!!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven