Flickr / Mitmensch0812

Gelukkige Sisyphus

Zoals u allen weet wordt de Waarheid het mooist vormgegeven in de Literatuur en vandaar dat ik zou willen wijzen op het centrale werk van de 20ste eeuw met betrekking tot bevreemding, schuld en (spoiler alert) boete. Ik doel natuurlijk op L’étranger,  uit het vierluik van Albert Camus over het absurde. In stil en schoon Frans wordt een man die verliefd is op de zon ter dood veroordeeld. Nog steeds zijn de maatschappijkritiek en de morele thema’s van De Vreemdeling razend interessant en sterker nog, actueel. Met dank aan een voorwoord van de auteur is er zelfs licht te schijnen op de bedoeling en opzet van deze novelle[1]. Stijl en inhoud zijn zelden zo goed op elkaar afgestemd en als relevantie een argument is om fictie te lezen: haast u zich naar de boekhandel.

Stijl en inhoud zijn zelden zo goed op elkaar afgestemd en als relevantie een argument is om fictie te lezen: haast u zich naar de boekhandel.

Omdat het dit jaar het 100 jaar geleden is dat de Franse romancier Albert Camus werd geboren, besloot uitgeverij de Bezige Bij de oude vertalingen af te stoffen en nieuwe te maken. Om de boeken in de schijnwerpers te zetten was er dan ook onlangs een radio-interview met de vertaler van de nieuwe versie van De Vreemdeling, Peter Verstegen, bij VPRO de Avonden. Dit akelige interview liep spaak aan alle kanten, met stiltes die de misverstanden tussen de ondervraagde en de interviewer maar al te duidelijk maakte. Eigenlijk ideale promotie voor een boek over een vreemdeling.

Want wat maakt de hoofdpersoon een vreemdeling? Het wordt meteen gesteld in de beroemde openingszin: "Aujourd'hui Maman est morte." Een begin dat zoveel in zich heeft dat het bijna jammer is dat dit boekje doorgaans aan kinderen wordt meegegeven om hun Frans op te kalefateren. Vandaag is moeder overleden, een opmerking die de afstandelijke houding van de hoofdpersoon direct samenvat. De vreemdeling is iemand die buiten de maatschappij staat door zijn gebrek aan empathie; bijna zonder adjectieven wordt beschreven hoe de hoofdpersoon zijn moeder moet begraven. Aan het einde van de eerste helft van het boek doodt Meursault met vier schoten een man op het strand: “het was als vier korte slagen waarmee ik klopte op de deur van ongeluk”[2]. Hierdoor wordt de consequentie van dit gebrek aan empathie naar voren gebracht.

De tweede helft gaat verder op zijn gebrek de moraliteit in te zien, het gebrek aan bewuste motivatie voor deze daad. De vier schoten nemen een centraal bewijs in voor zijn vermeende motivatie – een enkele kogel zou nog een ongeluk kunnen betekenen,[3] vier schoten impliceren toch dat er opzet in het spel is. We worden geleid langs centrale thema’s van de existentialisten over eigen lotsbeschikking en waardes zonder religie. Camus licht dit toe in het essay Le Mythe de Sysiphe, waar wordt geponeerd dat er daadwerkelijk waarde is voor iemand die niet zijn heil in de Heer vindt. “De strijd zelf naar de top is voldoende om een mensenhart te vullen. Men moet zich Sisyphus gelukkig voorstellen.” [4] Nu is Meursault duidelijk geen Sisyphus, maar overwint hij op de laatste bladzijde wel zijn apathie[5] en ziet hij (wederom spoiler alert) wel in dat “het geluk en het absurde zijn als twee zonen van dezelfde aarde. Ze zijn onafscheidelijk”. [6]

Acht jaar voor de Dood van de Auteur van Roland Barthes (1968) was Albert Camus al bij een auto-ongeluk gestorven. De auteur was dus nog springlevend toen hij 13 jaar na de originele publicatie een nieuw voorwoord schreef voor de Engels geannoteerde Brée-Lynes editie (1955) van L'étranger, verder staat dit voorwoord overigens nergens. De bedoeling (!) van de auteur wordt in anderhalve bladzijde glashelder uiteengezet. Volgens Camus is de protagonist ten dode opgeschreven doordat hij het vooral vervelend vindt dat zijn moeder is gestorven, en dat dit een gegeven is dat de maatschappij als bedreigend beschouwt. Hij noemt dit de centrale paradox: iemand die in onze maatschappij niet huilt bij de begrafenis van zijn moeder riskeert ter dood veroordeeld te worden. De probleemstelling is dus het niet meespelen van het sociale spel binnen de maatschappij. Men moet Meursault niet als drenkeling/(scheeps)wrak beschouwen – wat vele lezers volgens Camus hadden gedaan- maar als iemand die het spel niet wist te spelen doordat hij weigerde te liegen. De nuance dat de dood van zijn moeder eerder vervelend vindt dan dat hij verdriet ervaart is wat hem uiteindelijk (ter dood) veroordeelt. De auteur vervolgt: “Meursault  is een arme en naakte man die verliefd is op de zon die geen schaduw achterlaat."[7] Verder meent Camus dat Meursault moet worden bekeken met de ironie van een schrijver ten opzichte van zijn gecreëerde personages. Dat dit wellicht zijn eerdere verduidelijking onderuithaalt is een tweede.

Hij noemt dit de centrale paradox: iemand die in onze maatschappij niet huilt bij de begrafenis van zijn moeder riskeert ter dood veroordeeld te worden.

Het voorwoord van Brée-Lynes editie van L'étranger geeft een leidraad bij de moraliteitsvragen van het boek. Maar ook zonder de verheldering van de auteur blijft dit werk zeldzaam mooi, de stijl en inhoud op elkaar afgestemd zoals je verder bijna nergens ziet. Is het vermoorden van iemand op het strand erger of absurder dan onverschillig staan ten opzichte van de dood van je moeder? Zouden we in deze tijd deze man allang met een zak pillen hebben opgesloten? Maatschappijkritiek en moraliteit binnen dit vierluik van het absurde; L’étranger is het mooiste jasje dat deze thematiek wat mij betreft heeft gekregen.

[1] Duiding!

[2] “et c’était comme quatre coups brefs que je frappais sur la porte du malheur" Dit zijn mijn eigen vertalingen, de kans dat dhr. Verstegen dit anders heeft aangepakt lijkt mij aannemelijk.

[3] Juridische consequenties buiten dit boek laat ik voor wat ze zijn.

[4] “La lutte elle-même vers les sommets suffit à remplir un coeur d’homme. Il faut imaginer Sisyphe heureux.”

[5] Apathie is van alle tijden en hier vooral interessant doordat het werd beschreven door iemand die juist zo geëngageerd was.

[6] “Le bonheur et l’absurde sont deux fils de la même terre. Ils sont inséparable.”

[7] “Meursault pour moi n’est donc pas une épave, mais un home pauvre et nu, amoureux du soleil qui ne laisse pas d’ombres.”

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Het doet geen afbreuk aan je tekst, maar ik meen dat Meursault vijf schoten lost. De vier uit het citaat komen na het doden van de man met een enkel schot. De pauze hiertussen, waarin de man dus al dood is, wordt geduid met een stuk contemplatie van de hoofdpersoon – niet onbelangrijk voor een morele bespreking van de novelle, maar inderdaad misschien wel wat te veel specifieke informatie voor een korte bespreking. Verder snap ik niet helemaal wat bedoeld wordt met 'verder staat dit voorwoord overigens nergens', gezien het wel als nawoord (was het oorspronkelijk niet ook een nawoord?) staat herdrukt in de Engelstalige Penguin Classic editie die ik zelf bezit.

    Bedankt voor deze verhandeling. Met plezier gelezen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven