Wikimedia Commons / Wellington bij Waterloo

Het einde van Frankrijk

Merci pour ce momentValérie Trierweiler2014
Le Suicide françaisÉric Zemmour2014
SoumissionMichel Houllebecq2015

In het afgelopen jaar waren er drie boeken grote verkoopsuccessen in Frankrijk. Allereerst bracht de ex-vriendin van president François Hollande, Valerie Trierweiler, na haar zenuwinzinking een tell-all uit over hun relatie. Eind oktober verscheen ‘Le Suicide français’ van Eric Zemmour, een neerslachtig relaas – zoals de titel al suggereert – over de staat van Frankrijk. Het meest recente monstersucces  heeft ook in Nederland stof doen opwaaien: ‘Soumission’ van Michel Houellebecq.  Op het eerste gezicht lijken dit drie totaal verschillende boeken. Maar wat deze zoete broodjes verbindt is in elk geval één algehele teneur: Frankrijk gaat ten onder, en het zijn de vrouwen die als eerste zinken.

Het autobiografische ‘Merci pour ce moment’ van Valerie Trierweiler biedt een geweldige inkijk in haar leven als vriendin-van. Het boek is uit rancune geschreven doordat ze het einde van haar relatie in de roddelpers moest vernemen. Ze beschrijft hun leven samen voordat hij presidentskandidaat was – de hunkeringen toen zij nog als journalist over hem schreef. Meneer Hollande heeft immers vier kinderen met Ségolène Royal, die eerder presidentskandidaat (voor dezelfde partij) was dan hijzelf. Over hun tijd samen weidt ze vooral uit met beschrijvingen over hoe haar ex-vriend in elk opzicht beter naar haar had moeten luisteren - dan zou zijn presidentschap nu ook succesvoller zijn. Anekdotes over etentjes waarbij meneer Hollande haar met de rekening liet zitten, eindigen met het inzicht dat ze toen al had moeten weten dat dat een analogie zou zijn voor hun hele relatie: hij zou haar altijd de rekening laten betalen.

Frankrijk gaat ten onder, en het zijn de vrouwen die als eerste zinken

Arme mevrouw Trierweiler. De voormalig politiek correspondent van het roddelblaadje Paris Match had vast allerhande goede ideeën over het presidentschap en haar rol als first girlfriend: ze mocht het helaas niet afmaken omdat ze aan de kant werd gezet. En dat gebeurde niet zo fraai: de verantwoordelijke diensten vertelden haar eerder hoe de vork in de steel zat dan de president zelf. Ze moest uit de roddelbladen lezen dat ze werd bedrogen, en haar secretaris vertelde haar dat haar relatie over was. In de pers werd druk gespeculeerd over een bijzonder kostbare vaas die ze kapot zou hebben gegooid, iets wat Trierweiler nadrukkelijk ontkent. Naar eigen zeggen is ze door het Elysée opgenomen in een psychiatrische kliniek, zonder dat ze daar zelf iets over te zeggen had.  Het boek bespreekt de liefde die ze kende voor de vrij non-descripte François Hollande en hamert vooral op haar eigen bescheiden komaf die veel baat bij het socialisme had, hetgeen ze vervolgens contrasteert met het gefoeter van Hollande op de armen die hij volgens haar de ‘sans-dents’ (tandelozen) noemt: een benaming die het in de media goed deed. Hollande komt er niet goed vanaf: uit zijn overspel bleek reeds hoe onbetrouwbaar hij ook als leider is. Hierdoor wordt het persoonlijke uiteindelijk bijzonder politiek.

Het enorme kassucces van Trierweiler (ongeveer 700.000 exemplaren verkocht) werd bijna overtroffen door een cultuurpessimistisch essay. De columnist van de centrum-rechtse krant Le Figaro Eric Zemmour schreef een boek dat uitkwam in oktober, en vrijwel direct meer dan 5000 exemplaren per dag verkocht. Het boek van Zemmour geeft al veel weg met de titel: ‘Le Suicide français’ is een aanklacht over hoe Frankrijk zichzelf in de afgrond stort. Mei ’68 wordt als startpunt van de teloorgang gezien, het boek bespreekt vanaf 1970 steeds wat de anti-Franse problemen van dat jaar waren. De geijkte thema’s van de afbraak van de natiestaat (migratie, Islam) komen uitvoerig aan bod als maatschappelijk bewijs voor de ondergang van Frankrijk. De taal die Zemmour gebruikt is daarbij interessant: hij spreekt over de ‘feminisering’ van de samenleving, of stelt dat het land ‘gepenetreerd’ werd door Duitsland in WOI. Het nog steeds controversiële homohuwelijk maakt ook onderdeel uit van fundamenteel onfrans sentiment dat de nationale eer aantast, en wordt beschreven met hetzelfde aggressieve heteronormatieve taalgebruik.

De grootste controverse over het boek betreft een biografie van de in de Tweede Wereldoorlog collaborerende maarschalk Pétain. In een van de hoofdstukken lijkt het er zelfs op dat het antisemitisme van de Vichy-regering wordt gerelativeerd. Het pact met de nazis rechtvaardigt Zemmour met als argument het behoud van nationale identiteit. Een grote misser, waar veel media overheen zijn gevallen. Maar het is duidelijk dat een groot deel van lezend Frankrijk (zo’n 500.000 mensen) maatschappelijke problemen constateert en daar meer over wil lezen.

De roman ‘Soumission’ van Houllebecq gaat in op gelijksoortige problematiek, maar dan gefictionaliseerd. Eén van de redenen waarom het zo veelbesproken is, is dat het boek uitkwam op de dag voor de aanslagen op Charlie Hebdo (resulterend in meer dan 400.000 verkochte exemplaren). Dat het in Nederland ook zo goed verkoopt, is enigszins verbazingwekkend omdat het referentiekader zo uitermate Frans is, met veel verwijzingen naar straten, schrijvers en televisiepresentatoren die wereldberoemd in Frankrijk zijn. De hoofdpersoon is universitair docent Franse Letterkunde met als specialisatie de schrijver Joris-Karl Huysmans – niet per se een bekende voor het Nederlandse lezerspubliek. Het boek, vertaald als ‘Onderwerping’ in het Nederlands, schetst Frankrijk in een nabije toekomst, waarin de grootste variabele de nieuwe islamitische president Ben Abbes is. De typische Houellebecq-protagonist staat ver af van de mensen om hem heen en lijkt alles in zijn leven lijdzaam te ondergaan. Dat is een geweldig stijlmiddel om de grimmige politieke veranderingen extra kracht bij te zetten – zo sluipen de hervormingen langzaam het leven van de hoofdpersoon in terwijl hij gewoon rustig zijn eigen leven probeert te leiden. Het enige actieve dat hij onderneemt is het zoeken naar seks. Dankzij de nieuwe Saoedische influx van geld zijn de universiteiten helemaal hervormd, tot op zekere hoogte ten goede, lijkt het: de docenten krijgen goed betaald, de oude zalen die vaak werden uitgebaat om de kas wat te spekken zijn hersteld in oude glorie en de traditie van de toga’s is teruggebracht. Een bepaalde academische eruditie en klasse lijken, kortom, te zijn teruggekeerd. Maar er zijn grote veranderingen ten opzichte van het vrouwelijk personeel (dat er niet meer is) en de studenten (die snel trouwen met de universitaire staf). De polygamie en de uitgesproken onderwerping van de vrouw aan een vernieuwd patriarchaal systeem maken deel uit van de onderwerping aan de Islam. Het boek eindigt met de bekering van de hoofdpersoon die concludeert dat hij er vast geen spijt van zal krijgen.

Moeder Frankrijk krijgt het zwaar te verduren in deze boeken

Deze boeken hebben meer gemeen dan alleen hun ongekende succes. De slachtofferrol die Valerie Trierweiler zich aanmeet, nadat ze is bedrogen door haar vriend, verraadt ook haar eigen problemen met de geïnstitutionaliseerde vrouwenachterstand. Hetzelfde thema komt op een andere manier naar voren in ‘Soumission’, waar in het veranderde straatbeeld in een islamitisch Frankrijk polygamie de nieuwe norm is. Het dédain van Zemmour richting vrouwen komt juist vooral door zijn taalgebruik naar voren. Politiek is de brug naar de opkomst van het Front National eenvoudig te slaan. Het werk van Angstgegner Zemmour wordt veelal gezien als een radicale rechtvaardiging van het (extreem)rechtse gedachtegoed van de partij van Marine le Pen. Houellebecq bouwt daar eigenlijk op voort door met dezelfde aanklacht tegen links te betogen dat wie maatschappelijke problemen onbesproken laat een ander regime in het zadel helpt. Een reactie die in Nederland al langer in zwang is, maar nog nauwelijks onderdeel uitmaakt van de Franse maatschappelijke discussie. Dit alles terwijl Trierweiler de vele missers beschrijft van president Hollande en op vrijwel elke pagina concludeert dat zijn slechte gedrag tegenover haar het Front National steeds een beetje sterker heeft gemaakt.

Alle drie de boeken zijn ieder op hun manier (persoonlijk, essayistisch, gefictionaliseerd) bijzonder kritisch op de staat van Frankrijk. De term die doorgaans wordt gebruikt voor dergelijk anti-Frans gesim is “French Bashing” (een anglicisme!).  Het is eigenlijk zoals klagen over je moeder: zelf mag je het wel, maar o wee als iemand anders het probeert. Klagen over Frankrijk mogen mensen buiten Frankrijk niet doen, maar maakt intussen integraal deel uit van het Franse wezen. En moeder Frankrijk krijgt het zwaar te verduren in deze boeken. Maar aangezien alle bestsellers te maken hebben met de Franse Republiek kunnen we vaststellen dat de Franse identiteit nu uitzonderlijk sterk staat. Frankrijk is dood. Leve het boek over Frankrijk.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Jasper Meeuwissen,

    Angstgegener Zemmour. Headline material 🙂 Zou Thierry dat ook later willen worden, als hij groot is?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven