Flickr / Quinn Dombrowski

Het nut van de nutteloze studie

"De keren dat u gefrustreerd onder de motorkap van een rokende auto keek en dacht, 'kut, had ik nu maar filosofie gestudeerd'. Die keren zijn zeer waarschijnlijk gelijk aan nul. Filosofie als menselijke activiteit is noodzaak. Maar filosofie als universitaire studie is intelligente mensen opleiden tot nachtwaker in een parkeergarage. Maak er een basisschoolvak van, maar geen bachelor- of masteropleiding. Er is in Nederland hoogstens behoefte aan tien afgestudeerd filosofen. Niet aan tien filosofenstudies. Laat die mensen gewoon een studie doen waar zij en wij wél wat aan hebben."

Wat je zojuist las komt niet van mij maar is deel van een column op GeenStijl over nutteloze studies. Ik ben namelijk zelf een van die mensen die filosofie studeert. Toch moet ik zeggen: deze columnist van GeenStijl heeft een goed punt. Filosofie is niet nuttig. Ik heb er niets aan als ik onder die rokende motorkap van een auto kijk, en ook niet wanneer ik de aandelenkoersen in het economiekatern van de krant wil lezen. Op zo'n moment kan ik dan ook makkelijk verzuchten: ‘had ik maar iets gestudeerd waar ik iets aan héb. Zoiets als economie, rechten of de PABO. Een studie die me uitzicht biedt op een goede loopbaan.’

Maar dit is een naïeve en achterhaalde gedachte. Er is geen enkele studie die nog garantie biedt op een zekere toekomst. Onbetaalde werkervaringsplekken en tijdelijke contracten zijn aan de orde van de dag. 'Flexibele arbeid' is de nieuwe norm. Hoe goed je ook bent opgeleid, hoe nuttig je studie ook was, niemand kan meer rekenen op een steady loopbaan. Niet toevallig organiseren studenten komende maand dan ook voor de Veerstichting een symposium met als thema: 'Bevrijd van zekerheid. Een pleidooi voor het onzekere.' Hier buigen zij zich, samen met beleidsmakers, zakenmensen en wetenschappers, over de vraag hoe ze de toekomst kunnen vormgeven in een tijd van groeiende onzekerheid. En ook ik denk daar graag over mee.

Het valt niet mee te worden wie je bent.

Want als deze tijd door iets gekenmerkt wordt, dan is het wel door veranderlijkheid. En de toenemende onzekerheid die daar bij komt kijken. Dit brengt risico met zich mee: het risico dat wanneer we een keus maken we nooit zeker weten of we intussen andere opties, die wel eens veel interessanter, beter of winstgevender kunnen zijn, niet nét mislopen. Maar ook het risico dat we niet goed genoeg geïnformeerd zijn, de veranderingen niet op de voet hebben gevolgd, en daarom verkeerd kiezen. Het hele idee van een 'veilige en zekere keus', een keus die jou straks verzekert van een goedbetaalde baan op de arbeidsmarkt, noem het een 'nuttige keus', staat op de tocht. Neem het voorbeeld van de PABO: was er een aantal jaren geleden nog een ernstig tekort aan basisschool docenten, de situatie is inmiddels zo veranderd dat als je nu van de PABO komt je blij mag zijn met een tijdelijk flexcontract.

Daarom pleit ik ervoor dat je je bij je studiekeuze laat leiden door het adagium van de filosoof Nietzsche: Word wie je bent! Loop niet mee met de massa maar volg je eigen pad. Leef jouw eigen leven en geef je karakter vorm, zo luidt zijn parool. In een passage uit Nietzsche's derde Oneigentijdse Beschouwingen schrijft hij: "Er is in de wereld maar één weg die niemand kan gaan behalve jij: waarheen hij leidt? Vraag niet, ga hem. Wie was het, die de zin uitsprak: 'Een man stijgt nooit hoger dan wanneer hij niet weet waarheen zijn weg hem nog leiden zal?' "

Geen mens weet met zekerheid wat voor hem of haar 'goed' en 'waar' is, niemand beschikt hierin over zekerheidsgaranties. In de keuzes die je maakt bij het vormgeven van je leven blijft er altijd een element van 'niet-weten' bestaan. En dit element van 'niet-weten' impliceert dat je je hele leven in zekere zin blijft zoeken en experimenteren.

Je vergroot de mogelijkheden om kennis te ontwikkelen wanneer je onzekerheid een plaats durft te geven.

En waar krijg je nu beter de kans om te zoeken en experimenteren dan op de hogeschool of universiteit? Met het geluk van enkele goede docenten leer je hier wat het betekent om kritisch na te denken, om een non-conformistische houding aan te nemen en veronderstelde zekerheden te bevragen. Om een kritische houding aan te nemen die jou de rest van je leven van pas blijft komen, omdat het je vormt tot een zelfstandig denkend wezen.

Maar het valt niet mee te worden wie je bent, relativeerde de Franse filosoof Albert Camus al. Het vereist lef, zelfstandigheid en doorzettingsvermogen. En misschien wel vooral de kunst om te kunnen omgaan met onzekerheid. De dichter John Keats noemde dit treffend negative capability: het vermogen om met onzekerheid en twijfel te leven, zonder geïrriteerd schijnbare zekerheden en feiten na te jagen. Keats pleitte voor het vinden van hoop en waarheid in het jezelf aanleren van een zekere mate van gemak met onzekerheid, en in het herkennen en bevragen van datgene wat gegeven lijkt, maar niet per se zo hoeft te zijn.

Het belangrijkste van een studie aan de universiteit of hogeschool is volgens mij dat je jezelf leert om deze mindset van negative capability eigen te maken. Dat je leert om dingen voor jezelf te ontdekken en kritische vragen te stellen. Om oog te ontwikkelen voor de wereld om je heen, en jouw eigen positie ten opzichte daarvan te bepalen.

Je vergroot de mogelijkheden om kennis te ontwikkelen wanneer je creatief kunt denken, wanneer je je eigen negative capability kunt cultiveren. Wanneer je onzekerheid een plaats durft te geven.

Daarom zeg ik: volg je hart bij het kiezen van een studie. Er bestaat namelijk niet zoiets als een 'nuttige' studie die jou onder iedere omstandigheid zekerheid biedt. Zorg ervoor dat, wat je ook kiest, je jouw eigen weg gaat en daarbij altijd kritisch om je heen blijft kijken. Blijf open staan voor die dingen die je kunnen toevallen zonder dat je daar zelf controle over kunt uitoefenen. Want hoe vaak vind je niet onverwacht iets waardevols, terwijl je eigenlijk op zoek was naar iets anders?

Naomi Jacobs heeft deze column voorgedragen op het Decanensymposium van de UvA en HvA. Op 20 september werd de documentaire De Waarde van de Geesteswetenschappen uitgezonden door de VPRO op NPODoc. nl

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven