'The All Seeing Eyes' by Caneles, Creative Commons (https://flic.kr/p/4VgC5Z)

Het onzichtbare leven van alwetende dingen

deFusie verheldert en maakt inzichtelijk. Deze week elke dag een inzending voor de schrijfwedstrijd 'Transparantie'. Vandaag de winnende inzending, ontsproten uit de geest van Sander Manse.

Onze relatie met de dingen om ons heen is in hoog tempo aan het veranderen. Dit resulteert in een vreemde tegenstelling: de dingen onttrekken zich steeds meer aan onze blik, ze verstoppen zich, terwijl wij als gebruikers van die dingen alleen maar zichtbaarder worden. Dingen worden steeds kleiner, steeds beter afgesloten, en tegelijkertijd krijgen ze meer zintuigen waarmee ze de buitenwereld scherper vast kunnen leggen.

De Volkswagen ‘Engine Control Unit’ (ECU) is een voorbeeld van een goed verborgen ding. Op het eerste gezicht een vrij anoniem voorwerp, een generiek blok gegoten metaal, ongeveer ter grootte van een flink boek. In zijn dagelijks leven zit deze ECU veilig verstopt onder de motorkap, en is hij aangesloten op een zenuwnetwerk van sensors door middel van twee flinke kabels. Bepaalde types van deze ECU’s zijn niet alleen gebouwd om processen in de auto te reguleren en te controleren. Ze zijn ook in staat om te liegen.

De ECU is de materiële kern van de Volkswagen Dieselgate. Wanneer de software in de ECU via de sensors merkt dat de auto op een testbank staat, worden de prestaties van de auto aangepast en de CO2 en NOx emissies voor dat moment naar beneden gebracht. Onder normale omstandigheden op de weg liggen deze emissies veel hoger. Er rijden wereldwijd ruim 11 miljoen auto’s rond met deze frauderende ECU onder de motorkap.

De spiedende dingen leggen ons steeds gedetailleerder vast

Voor de consument is de ECU normaal gesproken verborgen, maar hij was even te zien op een tentoonstelling in het Haus der Kulturen der Welt. Oog in oog met het ding, realiseer je je dat de binnenkant van gebruiksproducten steeds minder zichtbaar wordt. Veel apparaten worden afgesloten met gepatenteerde schroefjes, wanneer je iets toch open maakt breek je een zegel en vervalt de garantie. En onder dat zegel draait de behulpzame software geruisloos op de achtergrond. Dingen staan in verbinding met datacentra op onbekende plekken. Je ziet alleen de huls, het lichaam waarin voor ons onbekende mechanische organen communiceren in onverstaanbare codetalen.

De dingen gaan de wereld steeds scherper en intensiever waarnemen. De ECU herkent een testbank. Andere producten herkennen onze vingerafdrukken, gezichten, talen, weersomstandigheden en stemmen. Apps op onze telefoons verzamelen continu data, sommigen sturen 200 keer per dag onze locatie door. Zelfs de kleding die je draagt krijgt inzicht in je locatiegeschiedenis: er worden RFID chips in labels geweven die van een afstand kunnen worden afgelezen, om diefstal te voorkomen en echtheid te waarborgen. Maar dit is een voor ons onzichtbare antenne. De spiedende dingen leggen ons en ons gedrag steeds gedetailleerder vast in datasets en gebruikersprofielen.

Met nieuwsgierigheid hebben wij de macht om te reconstrueren

Hoe zorgen we dat die transparantie ook de andere kant op werkt? Hoe krijgen wij meer zicht en grip op de dingen? Een ECU waar we het bestaan niet van weten, kan frauderen wat ie wil. Het verlangen naar transparantie bestaat alleen wanneer er ook een vermoeden is dat er iets verborgen wordt. In extreme situaties – politieke schandalen, complotten, gewapende conflicten – zijn zulke vermoedens continu een drijvende kracht. Transparantie is hier een verlangen om conflicten in een zichtbare wereld uit te vechten. Het is bovenal een bepaalde nieuwsgierigheid naar de harde, onbetwistbare wereld van de dingen.

Met die nieuwsgierigheid hebben wij de macht om te reconstrueren: zoals wij getraceerd worden, kunnen we ook objecten traceren. Wanneer de dingen zich dreigen te verstoppen kun je ze zichtbaar maken door op zoek te gaan naar de virtuele sporen die ze achter laten. En de informatie die we daar voor nodig hebben zweeft continu door de lucht, het wacht op ons op een van de ontelbare servers in anonieme datacenters, zoemt door diepzeekabels en over radiokanalen.

Een voorbeeld van dit traceren is het werk van de anonieme Nederlandse radiohobbyist Huub, die open-source data van onder andere flightradar24.com en Google Earth combineert met radiosignalen die hij oppikt uit de ether. Tijdens de operatie Odessey Dawn in Libië, waarbij het luchtruim bewaakt werd door een internationale coalitie, was hij in staat Amerikaanse gevechtsvliegtuigen ‘live’ te identificeren, te lokaliseren en hun routes in kaart te brengen. Hij deelde deze informatie real-time via Twitter. Huub werd gedreven door nieuwsgierigheid en een verlangen naar transparantie. Hij zocht naar de harde feiten van GPS locaties en radioverkeer: ‘My primary objective is to find out the truth, free of military or political propaganda.Huub kreeg veel commentaar, hij zou de operaties in gevaar brengen, maar twittert onverminderd voort.

Transparantie is een verlangen om conflicten in een zichtbare wereld uit te vechten

Het enkel registreren van gebeurtenissen is al een stap in het zichtbaar maken, zoals bij de militaire drone operaties die Amerika uitvoert in diverse landen in het Midden-Oosten. Onzichtbaarheid is het wezen van de drone, en alwetendheid is zijn wapen. Non-stop neemt hij met sensors en camera’s zijn doelwitten waar, die aan de hand van algoritmes op mogelijk terroristisch gedrag worden getoetst. De drone is verborgen, tot hij toeslaat. Maar een drone-oorlog wordt pas een oorlog wanneer de afzonderlijke aanvallen meerdere jaren worden bijgehouden, de slachtoffers worden opgeteld, en de spreiding van locaties van drone-strikes in kaart wordt gebracht, zoals The Bureau of Investigative Journalism al een tijdje doet. Pas dan krijgen we een beeld van de schaal van gefragmenteerde destructie.

Een gevechtsvliegtuig of drone is natuurlijk wat anders dan een frauderende ECU, of een locatie-verklikkende iPhone. Maar de manier waarop het bijna onzichtbare leven van deze objecten in extreme oorlogssituaties toch zichtbaar wordt, laat de reconstructieve macht zien die wij als individuen hebben. De kennis die we nodig hebben om afgesloten dingen open te breken is vrij beschikbaar, het gereedschap om data inzichtelijk te maken is open source. De sporen van verborgen dingen zweven vrij rond. We missen alleen een blijvend verlangen naar transparantie, die ons ook buiten conflictsituaties nieuwsgierig houdt. Want wanneer we nieuwsgierig blijven naar de dingen, zullen we zien dat wat op het eerste gezicht onzichtbaar lijkt, alleen tijdelijk aan onze blik kan ontsnappen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven