Het ‘pact’ tussen kunst en wetenschap

Er is sprake van een hernieuwd huwelijk tussen kunst en wetenschap. Kunstenaars kunnen sinds kort promoveren op hun kunstwerken, de kunsten keerden terug bij de Koninklijke Akademie voor de Wetenschap en galerieën en musea zijn gevuld met artistic research en ArtScience. Wat de domeinen in elkaars armen drijft? Het verlangen naar elkaars kapitaal. Als oplossing voor een gedeelde legitimiteitscrisis.

‘Dit werk is een onderzoek naar..’ en ‘de kunstenaar verkent hiermee..’ het is het soort taal waar menig contemporaine kunstgids vol mee staat. Van de kunst van onze tijd lijken we vooral nieuwe inzichten te verwachten. Niet voor niets worden kunstenaars regelmatig uitgenodigd als sprekers op congressen en verwachten we dat ze wetenschappelijke essays publiceren over (hun eigen) kunst in tijdschriften als e-flux journal.

Een gedeelde legitimiteitscrisis drijft kunst en wetenschap in elkaars armen

Geheel in lijn met deze ontwikkeling keerde de Akademie van Kunsten vorig jaar na een afwezigheid van 163 jaar terug bij de Koninklijke Nederlandse Akademie voor de Wetenschap. De verbinding tussen kunst en wetenschap moet hierdoor versterkt worden, zo stelde minister Jet Bussemaker in het beleidsrapport ‘Cultuur beweegt’ uit 2013. ‘Het bestaansrecht van kunstenaars en culturele instellingen ligt niet zozeer in de sector zelf, maar in de verbinding met de samenleving.’ Die verbinding moet blijkbaar via de wetenschap gemaakt worden. 

Ook op de Nederlandse kunstacademies en universiteiten is de hernieuwde band, en daarmee ook het geloof dat artistiek en wetenschappelijk onderzoek nauw samenhangen, duidelijk aanwezig. De opleidingen artistic research en het verwante ArtScience (dat draait om het kunstzinnig verbeelden van wetenschappelijke inzichten) schieten als paddenstoelen uit de grond. De Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit bieden bijvoorbeeld samen met de Gerrit Rietveld Academie het honoursprogramma Art and Research aan. Hierbij worden studenten, zo meldt de programmabeschrijving, aangemoedigd om zowel ‘onconventionele onderzoeksmethoden te ontwikkelen, als innovatieve vormen te vinden om de resultaten daarvan te presenteren.’

De koppeling tussen kunst en wetenschap is alles behalve nieuw: in de geschiedenis zijn de twee domeinen vaker nauw verbonden geweest: denk alleen al aan iemand als Leonardo Da Vinci of het Amsterdamse genootschap voor kunst, cultuur en wetenschap Felix Meritis. Wel opmerkelijk is dat we de relatie tussen wetenschappelijk en artistiek onderzoek weer steeds vaker benadrukken. Wat zegt dit over onze huidige ideeën over kunst?

De koppeling tussen kunst en wetenschap is niet nieuw maar wordt opnieuw benadrukt

Er is niet één enkelvoudig idee over wat kunst is, of zou moeten zijn. ‘De schilderkunst wordt gebruikt in dienst van de kerk om het lijden van Christus en vele andere goede evenbeelden te tonen en zij bewaart ook de gedaante van mensen nadat ze overleden zijn.’, schreef de Duitse schilder Albrecht Dürer in 1513. ‘All art is quite useless.’, luidt de beroemde zin waarmee Oscar Wilde het voorwoord van The Picture of Dorian Gray (1890) afsloot. Hiermee sloot hij aan bij de dominante overtuiging van l’art pour l’art, waarin zuivere schoonheid het hoogste ideaal was. Met zijn ‘Art is anything you can get away with’, maakte Andy Warhol het in de twintigste eeuw nog bonter. Hij had het overigens niet eens zelf bedacht, de uitspraak komt van de Canadese filosoof Marshall McLuhan.

Van kunst als dienstbaar aan de kerk, tot kunst als nutteloos en zelfs als alles waar je mee weg kunt komen: als de uitspraken iets duidelijk maken dan is het wel dat een opvatting wat kunst is met tijd en wereldbeeld kan verschillen. In het huidige tijdsgewricht lijken we – inclusief kunstenaars zelf – de kunst voornamelijk als volstrekt nutteloos en soms zelfs als de meest sublieme vorm van oplichting te beschouwen.

De recente wetenschappelijke wending valt te begrijpen als een directe reactie op deze autonome positie van de kunst. Nu de kunst niet langer dienstbaar is aan kerk of hof, moet ze op zoek naar andere argumenten om zichzelf maatschappelijk mee te rechtvaardigen. Artistic research kan begrepen worden als een poging van beide domeinen om zichzelf via de ander te legitimeren.

De wetenschappelijke wending is een directe reactie op de autonomie van kunst

Dit kan verduidelijkt worden met de term ‘kapitaal’ zoals gebruikt door de Franse socioloog Pierre Bourdieu (1930 – 2002). Hij onderscheidde naast economisch kapitaal ook cultureel en sociaal kapitaal en uiteindelijk symbolisch kapitaal. Kapitaal is volgens hem niet alleen een hoeveelheid geld of productiemiddelen, maar ook bijvoorbeeld de vaardigheid een bepaalde houding aan te nemen die van waarde is in een bepaald milieu. Deze vormen van kapitaal zijn – tegen een bepaalde wisselkoers – voor elkaar in te wisselen: met economisch kapitaal betaal je bijvoorbeeld voor een opleiding die je in bepaalde kringen verder helpt.

Door als kunstenaar de houding van onderzoeker aan te nemen rechtvaardigt hij of zij zijn vrije kunst als mogelijkheid om nieuwe inzichten op te doen.

Ook de wetenschap heeft belang bij een nauwere samenwerking met de kunsten, want ook de wetenschap worstelt met een legitimiteitscrisis. Onder het brede publiek leeft het idee dat sommige wetenschappen stoffig, nutteloos en hobbyistisch zijn. Door gebruik te maken van de progressieve avant-garde uitstraling van de kunst, kan de wetenschap haar ondoorgrondelijkheid doorbreken en een breder publiek ervan overtuigen dat ze gedurfd en vooruitstrevend onderzoek doet. Op die manier vindt bij artistic research een wederzijdse uitwisseling van kapitaal plaats.

Bij artistic research vindt een wederzijdse uitwisseling van kapitaal plaats

De toenadering kan als enkel de pragmatische oplossing voor een legitimiteitscrisis worden beschouwd, maar levert ook inhoudelijk bijzondere perspectieven op. Het vinden van nieuwe perspectieven en nieuw vocabulaire zijn ontwikkelingen waar de wetenschap en de kunst beiden profijt van hebben. Kunst kan de luiken open zetten of, zoals dat zo mooi heet, de geest laten waaien. Wetenschap kan aan de andere kant onderbouwing leveren voor ingevingen uit de kunst.

Wanneer de kunsten als autonoom domein in een maatschappij vol nutsdenken als overbodig bestempeld worden kan de verbinding met de wetenschap de kunstenaar helpen zijn werk te legitimeren en opdrachtgevers, kopers of subsidieverstrekkers te overtuigen. De wetenschapper op zijn beurt geniet door zijn samenwerking met de kunstenaar het aanzien van de progressieve avant-garde. Dat hiermee twee belangrijke domeinen opnieuw hun legitimiteit vinden is mooi. Dat de houding van onderzoeker daarnaast nog eens goed past bij de huidige artistieke praktijk, en dat de verbeelding regelmatig lijdt tot nieuw inhoudelijk onderzoek lijkt me een prachtig resultaat.

Gerelateerde artikelen
Reacties
5 Reacties
  • Een kritische noot,

    Zowel kunst als wetenschap opereren al lange tijd volgens het model van roekeloze voortwoekering. Op economisch terrein zijn we allemaal heel kritisch op het idee dat rijkdom gelijk staat aan meer, meer, meer, maar als het gaat om kunst en wetenschap, lijkt die bespiegelende houding afwezig.

  • Het kopiëren van wetenschappelijk taal en onderzoeksmethoden met gebruik maken van duizelingwekkende technische 'tools' is alleen maar dat - kopiëren. Autonome kunst is gebaat bij juist dat: onafhankelijke kritische en onafhankelijk esthetische werkwijzen en doelen.  Het aanpassen van beeldende creativiteit aan de exact gevormde criteria van wetenschappelijk onderzoek leidt niet per se tot goede kunst. Het behalen van een PhD als kunstenaar dient ook als een rechtvaardiging om serieus genomen te worden en om een baan te krijgen op de schaarse arbeidsmarkt. Brandende kwesties, het uitgangspunt van elk goed onderzoek formuleren hun eigen criteria en werkwijzen.

  • Katalin Herzog,

    Dit artikel is een uiterst naïeve weergave van de verbanden tussen kunst en wetenschap. Om welke kunst(en) en wetenschap(pen) gaat het, wat zijn de overeenkomsten en verschillen? De auteur heeft niet diep of helemaal niet gegraven. Hij is uitgegaan van heersende ideologieën en heeft aangenomen dat als er beweerd wordt dat kunst en wetenschap met elkaar te maken hebben, dit ook echt het geval is. Werkende in beide velden, kan ik de auteur verzekeren dat de misverstanden tussen kunst(en) en wetenschap(pen) zeer groot zijn en dat de meeste overeenkomsten die hij ziet alleen tot stand komen als je beide begrippen (die al zeer algemeen zijn) zonder context gebruikt. Dus op naar kunst- en wetenschapsfilosofie (en geschiedenis) en niet napraten wat men zoal oppervlakkig beweert. Zulke artikelen schaden het begrip van de kwestie eerder dan dat zij tot verheldering ervan bijdragen. Zie artikelen hierover op http://kunstzaken.blogspot.com

     

  • Thomas van Huut,

    Beste Katalin Herzog,
    Bedankt voor uw reactie. Over de verschillen en overeenkomsten tussen artistiek en wetenschappelijk onderzoek is inderdaad nog lang niet alles gezegd (en heb ik lang niet alles gelezen). Wat ik in dit stuk probeer duidelijk te maken is dat de huidige toenadering tussen kunst en wetenschap ook begrepen kan worden als de pragmatische oplossing voor legitimeringsproblemen waar beiden mee geconfronteerd worden. Het is vanuit dat perspectief eerder een koppeling voor de beeldvorming, maar ik ben er van overtuigd dat de combinatie ook inhoudelijk tot interessante resultaten kan leiden. Dat in de praktijk de relatie veel ingewikkelder is ben ik met u eens. Ik ben daar in dit artikel weinig op in gegaan omdat ik me wilde richten op het 'motief' van de huidige toenadering. Een uitwerking van geslaagde en minder geslaagde resultaten van artistic research is misschien een goed idee voor een volgend artikel.

  • Kritische noot,

    De opgedrongen verbinding tussen kunst en wetenschap is vooral een manier om de autonomie van de kunst te ondermijnen binnen het denkraam van de huidige samenleving waarin alles nut moet hebben. De auteur bezingt naïevelijk de noodgedwongen legitimeringspoging. In alles schoonheid zien is ook een manier om de harde werkelijkheid niet onder ogen te komen; daarmee onttrekt hij zichzelf aan de ware kritische dimensie waarin niet alles tot schoonheid leidt. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven