Het spoor van je rugzak

Niet alle vakanties zijn evident goed of fout. Wat betreft milieu en klimaat is het vaak niet zo moeilijk. Een zomer vol vliegvakanties doet de aarde geen goed – helaas hebben ticketprijzen en tijdsgebrek ook een hand in de vakantiebestemming. Dat ook de sociale gevolgen van reizen goed of fout kunnen zijn, is veel minder duidelijk. Juist daarom moeten die gevolgen meer onderwerp van discussie zijn.

Want de huidige situatie in Europa geeft daar toch aanleiding toe. Migranten zijn al maandenlang voorpaginanieuws, maar worden nog niet of nauwelijks verbonden met toerisme, dat vooral door de uitdijende mensenmassa in steden als Amsterdam en Venetië of en route naar Santiago de Compostella in het nieuws komt.

Voor toerisme lijken we een aparte categorie te hebben geschapen waarin ethische overwegingen geen rol spelen

Die overlast door toeristen híer, hoewel een beetje een luxeprobleem, is zeker relevant. Maar: zijn er niet ethisch dringendere vragen te stellen? Is het bijvoorbeeld wel oké om in Griekenland van zon, zee en strand te genieten terwijl de Grieken zelf geen geld kunnen pinnen? Hoe moeten we ons voelen als we in Boedapest met alle gemak op de trein stappen om te interrailen, terwijl op hetzelfde perron duizenden Syriërs aan de grillen van Europese leiders zijn overgeleverd?

En zijn er geen belangrijkere gevolgen van toeristen te bedenken dan enkel overlast? Zoals dat de wildgroei van toerisme door de lage prijzen niet alleen het milieu aantast, maar ook de ruimte en verdraagzaamheid voor migranten. Is Nederland echt te vol voor enkele tienduizenden extra vluchtelingen, als er permanent een enorme populatie toeristen in Nederland woont?  Zijn dat twee verschillende zaken? Reizen betreft uiteindelijk dezelfde kwestie als migratie: het (vrije) verkeer van mensen over de wereld. Maar voor toerisme lijken we een aparte categorie te hebben geschapen waarin ethische overwegingen weinig tot geen rol spelen.

De komst van toeristen heeft altijd impact: soms positief, soms negatief. We vragen onszelf nu enkel af of een reis de plek van bestemming geld oplevert of niet. De verhouding tussen toeristen en bestemming is sociaal veel complexer dan dat. Een voorbeeld niet uit Europa, maar uit Amerika is Charleston, South Carolina: één van Amerika’s populairste binnenlandse bestemmingen, deze zomer wereldwijd in het nieuws toen in een kerk negen Afro-Amerikanen werden doodgeschoten.

Charleston is de toeristische hotspot van het diepe Zuiden van Amerika, waar de zeereep vol staat met oude plantagehoudervilla’s. De stad draait op (rijke en blanke) toeristen die de glorie van het vooroorlogse Zuiden komen bewonderen. Is de cultuur van Charleston, gesymboliseerd in de zeer controversiële Confederatievlag, gezien het verleden wel een ethische toeristische bestemming, een plek om van te genieten, om te bewonderen? Als het dat is, in welke vorm moet dat dan? In de Amerikaanse (en Nederlandse) mediakakofonie rond racisme is die vraag nog niet langsgekomen.

Aan het toerisme in Charleston zit een tweede, wellicht nog minder fris kantje. Het toerisme is daar net als in Amsterdam of Venetië gegroeid. Dat is niet zonder gevolgen gebleven. Bezoekers willen in mooie huizen slapen, in hippe tentjes koffie drinken, langs plantages gaan. Kijk naar de inkomensverdeling in dit soort steden in Amerika, en het laat zich raden of zwarten in die activiteiten evenredig vertegenwoordigd zijn. Toerisme versterkt dus ongelijkheid. Het jaagt prijzen enorm omhoog, en dat werkt segregatie langs raciale lijnen in de hand. De etnische scheidslijn in Charleston is sinds de jaren ’90 veel absoluter geworden en bovendien kilometers naar het noorden opgeschoven. Het gros van de zwarte populatie kan downtown Charleston niet meer betalen, en woont nu in Noord-Charleston,  waar geen toeristen komen. En ook waar de scholen slechter zijn, en de misdaadcijfers hoger.

Segregatie in steden neemt wereldwijd toe, bleek vorige week. Toerisme heeft een groot aandeel in deze gevaarlijke ontwikkeling. In zowel Amsterdam als Charleston drukken toeristen de prijzen omhoog waardoor bepaalde bevolkingssegmenten uit de binnenstad verdwijnen. Het centrum homogeniseert. Het geld van toerisme komt bij een minder diverse groep terecht. Want wie bezitten of huren al die huizen die populair zijn bij Airbnb-gebruikers?

Veel van onze (lees: westerse) dagelijkse bezigheden liggen al onder een ethisch vergrootglas. Zo denken we steeds meer na over de herkomst van ons voedsel en van onze kleding; we passen tradities aan die niet in de tijdgeest passen; we letten op ons energieverbruik, we eten wat minder vlees, we rijden wat minder auto, we nemen zelf een boodschappentas mee naar de winkel. Toch blijft de vakantie een onderdeel van onze levensstijl waar niet over onderhandeld kan worden, ook voor het segment van de bevolking dat zich heel bewust met bovenstaande zaken bezighoudt.

Vakantie is een suspension of time and place

Waarom worden die ethische of klimaatoverwegingen in de ijskast gezet wanneer we op vakantie gaan? Vakantie is een suspension of time and place, waar we over moeilijke dingen niet na hoeven te denken: geen plastic scheiden, niet checken of het eten wat we kopen bij de leuke lokale toko wel sociaal verantwoord is. En wat voor effect onze komst op de stad heeft.

Deze suspension of time and place is niet meer houdbaar. Huidige ontwikkelingen dwingen ons bewuster na te denken over reizen. Omringd door mooie winkelpanden en hotels staat in Charleston een fontein waarin een goede leidraad voor zo’n bewustzijn gebeiteld is. Aan één kant staat: ‘Will it build good will and better friendships?’ Daarnaast valt ook te lezen: ‘Will it be fair and beneficial to all concerned?’ Tot slot staat op de fontein ook: ‘Is it the truth?’ Toen ik er deze zomer langs liep, lag er een zwarte dakloze op die vraag te slapen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Goede, relevante vragen! En een mooie slotalinea. Het lijkt me inderdaad onmogelijk om de vakantie een suspension of time and place te laten zijn als men bijvoorbeeld oude plantages bezoekt. Want hopelijk worden zulke reizen ondernomen om een beter begrip te krijgen van het hier en nu.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven