Flickr / Tom & Katrien

Het vaccinatiecomplot

De laatste jaren zoemen er steeds vaker verhalen rond over de veiligheid en het nut van vaccinaties. Organisaties als de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken en de Verontruste Moeders, hameren op de risico’s en benadrukken de mogelijkheid om niet mee te doen aan vaccinatieprogramma’s. Toen in 2009 de Mexicaanse griep (of Influenza A H1N1) uitbrak werden zij binnen een mum van tijd belangrijke spelers in de publieke discussies over de wenselijkheid van vaccinatie. Eerder genoemde organisaties betwijfelden of het vaccin werkelijk werkt en - denk toch aan de kinderen in de samenleving - of zij dit wel veilig doet.

De redenen voor dit wantrouwen waren helder. Ten eerste bevroegen deze organisaties de werkzaamheid van vaccinaties in het algemeen. De afname van besmettelijke ziekten in welvarende landen zou volgens hen beter correleren aan de toename van hygiëne en betere leefomstandigheden en voedsel, dan toe te schrijven zijn aan de effectiviteit van vaccins. Ten tweede werd (en wordt) de veiligheid van vaccins betwijfeld. In het vaccin voor de Mexicaanse griep zat Thiomersal, een preserveringsmiddel. Dit middel, dat een kwikbestanddeel bevat, zou autisme veroorzaken. Vanuit de wetenschappelijke wereld werd hier lacherig op gereageerd: daar zag men de kritische organisaties als ongeïnformeerde leken die zich vooral niet met dit soort zaken moeten bemoeien.

Op dit punt wordt mijns insziens nogal eens een inschattingsfout gemaakt door wetenschappers. In een aflevering van de recente documentairereeks Medialogica, reflecteren Ab Osterhaus en Roel Coutinho op deze situatie. Beiden benadrukken zij enkel de juiste informatie te willen verschaffen aan burgers en politiek: de taak van wetenschappers in de media is immers louter informerend. De verantwoordelijkheid voor hysterische berichtgeving rondom de mexicaanse griep schuiven zij naar de media. Sensatiezucht en oversimplificatie ‘verkoopt’ en zou de controverse in de hand gewerkt hebben.

De taak van wetenschappers in de media is louter informerend.

Wanneer je naar de mediadiscussies kijkt zag je echter dat het niet alleen om waarheidsvinding ging. De vaccinsceptici betwijfelden niet slechts de validiteit van wetenschappelijke claims, meer nog betwijfelde zij de motieven van de wetenschappers en politici betrokken bij besluitvorming. De schijn van belangenverstrengeling rondom Ab Osterhaus toonde in hun ogen aan dat de beslissing om te vaccineren niet de juiste voor de bevolking was, maar slechts werd geleid door financiële belangen van de wetenschappers zelf (om hun onderzoek te kunnen financieren) en de farmaceutische industrie (om genoeg vaccinaties te kunnen verkopen). Dit vermoeden werd versterkt door de massaliteit van de vaccinatiecampagnes; was het nu echt wel nodig om iedereen in Nederland een vaccin aan te bieden?

Toen in het najaar van 2009 werd besloten slechts kinderen tot vijf jaar te vaccineren (en dus het merendeel van de vaccins ongebruikt te laten) werd dit beeld van overijverigeheid nog eens bevestigd. Minister Ab Klink en virologen Ab Osterhaus en Roel Coutinho van het RIVM werden zo gepresenteerd als een groep mensen die niet het beste voor hadden met de volksgezondheid, maar voornamelijk hun portemonnee achterna liepen.

De controverse die hierdoor ontstond beïnvloedde sterk het gevoel van onzekerheid in de samenleving. Wat moet je doen als ouder? Vertrouw je machtshebbers, die misschien niet jouw belang voldoende meewegen, of sceptici die je vooral afraden te luisteren naar de gevestigde orde? Veel ouders kozen voor geen van beide en gingen het internet op. De Mexicaanse griep leek opeens een complot om de Nederlandse burger geld af te troggelen en virologen speelballen van de farmaceutische industrie.

De Nederlandse overheid en het RIVM probeerden via hun eigen websites en publieke campagnes de gemoederen te sussen. Maar wetenschappelijk taalgebruik straalt onzekerheid uit. Elke keer dat men een genuanceerd beeld levert - met betrouwbaarheidsintervallen en significantie - klinkt het alsof er ook onder de experts geen 100 % zekerheid is (en dat is natuurlijk ook feitelijk waar).

De vaccinsceptici betwijfelden de motieven van de wetenschappers en politici betrokken bij besluitvorming.

De claims van organisaties als Kritisch Prikken en de Verontruste Moeders waren daarentegen veel stelliger. Wanneer deze twee partijen tegenover elkaar kwamen te staan leek het net of er grote twijfels leefden binnen de wetenschappelijke gemeenschap over de veiligheid van vaccins. ‘Publieke wetenschappers’ worden niet op hun wetenschappelijke kwaliteiten beoordeelt in de media; controverse wint van nuance, zekerheid van onzekerheid.

Maar was er nu sprake van een complot? De NVKP lijkt overtuigd, op hun website schrijven ze “dat de beslisorganen van de WHO diep waren geïnfiltreerd door industrieel gesponsorde experts”. Dit is feitelijk niet geheel onjuist, het is alom bekend dat het werk van wetenschappers gesponsord wordt vanuit de industrie. Ik zou echter willen stellen dat we onkunde niet moeten verwarren met kwaadaardigheid.

Dat financiële belangen invloed uitoefenen maakt iets an sich nog geen complot. Natuurlijke spelen grote financiële belangen een rol bij dit soort zaken, maar niet meer dan bij andere grote politieke beslissingen. De inschattingsfout van wetenschappers, zoals Osterhaus en Coutinho, om wantrouwen te beantwoorden met informatie is mijn insziens veel problematischer. Wanneer de autoriteit en motieven van wetenschappers worden betwijfeld, wordt dit niet teruggewonnen door het feitelijk corrigeren van tegenstanders.

In tegendeel: wetenschappers moeten hun positie opnieuw bevechten en vertrouwen winnen om complotdenken tegen te gaan. Als er al sprake zou zijn van een complot tijdens de Mexicaanse griep, dan was het tegen de wetenschappelijke elite. In 2009 leek iedereen samen te zweren om hen van hun voetstuk te laten vallen en een lesje in nederigheid te leren.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven