Wikimedia / Ewald Rübsamen

Het Verenigd Koninkrijk is eigenlijk een miskende octopus

Het is erg makkelijk om het verloop van de Schotse onafhankelijkheidsstrijd te zien als de uitslag van een jarenlange tweekamp. Het Schotste ‘nee’ is aan de ene kant een opgelucht ademhalen voor premier Cameron, en aan de andere kant een nederlaag voor de inmiddels terugtredende Salmond. De Schotten willen geen onafhankelijkheid, en daarmee basta. Mijn stelling is dat de werkelijkheid gevoeliger ligt: het ‘nee’ van ‘de Schotten’ is slechts de uitslag van een nogal domme vraag, en de vraag zelf verhult het werkelijke probleem, dat zich afspeelt binnen een complex web van afhankelijkheidsrelaties. Dit punt zal ik toelichten in 8 stellingen (armen) die samen laten zien dat we hier eigenlijk met een miskende octopus te maken hebben.

1 De octopus is een raar dier

De octopus, zo stond onlangs in de NRC te lezen, leeft niet zoals andere dieren: zijn uitzonderlijke intelligentie bevindt zich niet hoofdzakelijk in het nogal kleine brein, maar is via een decentraal zenuwstelsel verdeeld over de acht armen, die grotendeels autonoom opereren. Beweging, tast- en reukzin, en misschien zelfs zicht zijn uitbesteed aan acht onafhankelijk opererende ledematen, die desondanks één, nooit in de war gerakend geheel vormen. Anders dan de meeste andere intelligente (veelal zoog)dieren voert de octopus dus een vorm van decentraal bestuur, waarbij een centraal ‘operatiecentrum’ een minimale rol speelt. Deze wetenschappelijke bevindingen roepen de vraag op hoe een octopus zich bewust is van zichzelf. Is de octopus eigenlijk 9 octopussen?

De octopus is niet alleen biologisch en filosofisch, maar ook politiek interessant.

2 De octopus is een metafoor voor het meervoudig bewustzijn

Het is de vraag of octopussen een ‘bewustzijn’ hebben, maar hun leefwijze vormt een prachtige metafoor die tornt aan het in de westerse intellectuele geschiedenis overheersende idee van een unitair, soeverein bewust-zijn. Dit ‘subject’, meestal gelokaliseerd in het hoofd, zou ten grondslag liggen aan onze ervaringen en onze handelingen sturen. Descartes’ bekende ‘ik denk dus ik ben’ staat aan het begin van een lange rij filosofische aannames van zo’n enkelvoudig (autonoom) subject in het westerse moderne denken. De beeldspraak van de octopus is een manier om begrippen als bewustzijn en autonomie anders te denken: we mogen ons dan voorstellen dat een ‘ik’ de onderdelen van ons lichaam en handelen ervaart en bestuurt, maar ‘we’ zijn evengoed een complex web van onderling afhankelijke onderdelen die gedacht, behandeld, gedroomd worden.

3 De octopus functioneert als politiek model

Zo beschouwd is de octopus niet alleen biologisch en filosofisch, maar ook politiek interessant. De vraag waar macht in de samenleving zich precies bevindt en hoe hij zich manifesteert is bij uitstek een politieke. De octopus is vandaag de dag, in een geglobaliseerde wereld waar de onafhankelijke natiestaat een steeds moeilijker vol te houden notie wordt, een vruchtbare vergelijking.

Zo kun je bijvoorbeeld de EU zien als een enorme, logge Kraken van een organisatie, waarvan de 28 armen, hoewel grotendeels autonoom, samen een consistent geheel vormen. Het is nog maar zeer de vraag of de EU het niet-in-de-war-trucje van de octopus meester is, maar in theorie valt of staat de EU bij de manier waarop deze complexe verhouding, van zowel afhankelijkheid als onafhankelijkheid, wordt gehandhaafd. Net zoals een arm zich niet moet gelijkstellen aan het centrale brein, moet het brein de autonomie van de arm respecteren. En laat nou net het Verenigd Koninkrijk hier de grootste moeite mee hebben...

4 Het Verenigd Koninkrijk is een octopus.

Los van de lastige positie die het ‘Verenigd Koninkrijk van Groot Brittannië en Noord-Ierland’ in de EU inneemt, is het zelf natuurlijk al eeuwen een octopus. Eén centraal bestuur heerst over vier aparte gebieden, elk met een eigen geografie, een eigen culturele identiteit, en, voor drie van de 4 regio’s, een eigen bestuur.

Dit is te onderscheiden van de rol van koloniale overheerser die het ook gespeeld heeft. In dat geval is er veel duidelijker een onevenwichtige relatie waar de centrale macht baat bij heeft ten koste van de onderworpen gebieden. De octopodische relatie is er nu juist een van wederzijds belang.

 5 Schotland is een autonome arm.

Hoewel het sinds de Acts of Unity uit 1707 formeel een onderdeel is van het VK heeft Schotland tegenwoordig een gedevolueerde eigen regering en wetgevende macht, die in grote mate bevoegdheid heeft over zaken als inkomensbelasting, educatie, zorg en de eigen ‘Scots law’.

Op cultureel/literair gebied is de Schotse identiteit niet alleen behouden gebleven maar ook actief gevormd. Het bekende verhaal van de 18e-eeuwse geschiedvervalser Ossian, die van Schotse volksliedjes een heus heldenepos bij elkaar dichtte, en de daaropvolgende totstandkoming van Schotse stereotypen (de kilt incluis) met de hulp van Sir Walter Scott, zijn hier goede voorbeelden van.

Tegelijkertijd betalen de Schotten belasting aan ‘Westminster’, dat bevoegdheid heeft over zaken van (inter)nationaal belang, en in theorie nog de macht heeft om het Schotse parlement te ontbinden.

Door te impliceren dat landen door een simpel ja-en-neespel hun ‘onafhankelijkheid’ kunnen bewerkstelligen, miskent het referendum de realiteit.

6 De octopodische werkelijkheid wordt ontkend.

Dit alles wil niet zeggen dat de Schotten zich aanstellen. Er is wel degelijk een onafhankelijkheidsprobleem; daar is de uitslag van het referendum op zijn minst een indicatie van. Het probleem laat zich in praktische termen uitleggen als een ‘wens tot zelfbeschikking’ van het linkser georiënteerde Schotland en een mogelijkheid tot verbetering van de zorg, de economie (de grote olie-reserves waar de ‘Yes-party’ zo graag mee schermt) en de energiehuishouding.

Hier is veel op af te dingen (zoals de afgelopen maanden uitvoerig is gedaan in pers, politiek en huiskamer), maar de stelling van het probleem als een ‘clash’ tussen twee autonome entiteiten gaat voorbij aan hun eigenlijke, octopodische verhouding. Deze verbinding van de lidstaten en het centraal bestuur bestaat al eeuwen en is, in algemenere zin, de keiharde realiteit van het bestaan, voor naties zowel als voor individuen.

7 Het referendum is bij uitstek anti-octopodisch.

Zoals Timon de Groot een aantal maanden geleden al schreef op deFusie, is een referendum per definitie een vorm van machtsmisbruik die middels een grove versimpeling van de politieke realiteit burgers voor een onmogelijke keus plaatst. Bij het Schotse referendum is dat niet anders. De vraag, uitgeschreven door het ‘brein’ van de Britse octopus, veronderstelt ten eerste dat de ‘arm’ van Schotland momenteel dependent is –op zijn minst een halve waarheid– en definieert ten tweede niet wat een independent country eigenlijk inhoudt. Door te impliceren dat landen door een simpel ja-en-neespel hun ‘onafhankelijkheid’ kunnen bewerkstelligen, miskent (in de kwalijkste zin van het woord) het referendum de realiteit.

8 Er is hoop voor de octopus

Hoewel het referendum zo beschouwd triviaal is geweest, had vooral een ‘Ja’ ongekende gevolgen gehad voor Schotland en het Verenigd Koninkrijk. De huidige afwijzing, en verdere devolutie van bestuur, biedt in elk geval mogelijkheden voor verbetering: er is nog hoop dat de Schotse strijd voor onafhankelijkheid zich op een octopodische en vooral democratische wijze uit kan spelen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven