Flickr / Ryan Ruppe

Hoe Shakespeares ritme over Twitter waart

SonnetsShakespeare1609
PentametronRanjit Bhatnagar2012 - nu

De sonnetten van Shakespeare, we kennen ze allemaal wel. Een paar beroemde regels toch op z’n minst. ‘Shall I compare thee to a summer’s day?’ Of anders deze wel: ‘O, that you were yourself! but, love, you are.’ Teksten uit hele andere tijden? Misschien, maar dat neemt niet weg dat Twitter inmiddels bol staat van zinnen die wel heel veel van Shakespeares dichtkunst weghebben.

In de sonnetten van de beroemde dichter en toneelschrijver zit een onweerstaanbare flow, waardoor de regels blijven hangen, en steeds weer opnieuw genoemd en gebruikt worden. Dat heeft voor een groot deel te maken met het metrum, ofwel met het regelmatige ritme van de tekst: de jambische pentameter. Eerst gebruikt Shakespeare een onbeklemtoonde lettergreep, dan een beklemtoonde (deze versvoet wordt de jambe genoemd), en dat vijf keer achter elkaar (vijf versvoeten vormen samen een pentameter). Het metrum van de jambische pentameter ziet er in notatie dan zo uit: v- v- v- v- v-, waarbij het v-tje staat voor een onbeklemtoonde lettergreep en het streepje voor een beklemtoonde. In elk sonnet van Shakespeare zitten wel minieme afwijkingen van dit ritme, maar de cadans is over het algemeen sterk hetzelfde. Shall I  com-pare thee- to a sum-mer’ s day? Zet je meerdere van deze regels achter elkaar, dan ontstaat dat bekende ritme van Shakespeare in de tekst, dat wel wordt vergeleken met een hartslag:

Sonnet 13 (eerste regels)

O, that you were yourself! but, love, you are (v- v- v- v- v-)
No longer yours than you yourself here live: (- - v- v- v- v-)
Against this coming end you should prepare, (v- v- v- v- v-)
And your sweet semblance to some other give (v- v- v- v- v-)

Ook in het Nederlandse taalgebied is de jambische vijfvoeter veel ingezet.  Denk bijvoorbeeld aan de beroemde eerste regel uit Nijhoffs ‘De moeder de vrouw’: ‘Ik ging naar Bommel om de brug te zien.’ Slauerhoffs ‘Woninglooze’ drukt zich ook in de jambische pentameter uit: ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen’.

In de sonnetten van Shakespeare zit een onweerstaanbare flow.

De jambische pentameter ligt dicht bij de natuurlijke cadans van het Engels, waardoor Engelstaligen al gauw, zonder het door te hebben, in dit metrum spreken. Wie ‘Pentametron’ volgt op Twitter (en dat doen meer dan 11.000 mensen), ziet dagelijks teksten voorbijkomen die wat betreft ritme zo uit een sonnet van Shakespeare hadden kunnen komen. Deze Pentametron, (in het leven geroepen door de New Yorkse kunstenaar Ranjit Bhatnagar), is eigenlijk niet meer dan een algoritme waarmee tweets die in het metrum passen uit Twitter naar boven worden getoverd. Of, zoals Pentametron het zelf op zijn pagina verwoordt: ‘With algorithms subtle and discrete/ I seek iambic writings to retweet.’ (Zie je ‘m?)

Pentametron wacht tot hij vier rijmende tweets heeft verzameld en retweet ze vervolgens achter elkaar. Zo ontstaat een ‘strofe’ :

Ate Taco Bell today. Regretting it.
My sister is the biggest hypocrite
The new Godzilla is a total mess
Frank Ocean with another album. Yes.

Dat levert ware pareltjes op, terwijl de auteurs van de tweets niet eens door hebben dat ze meewerken aan mini-gedichten:

Not everybody’s system is the same
She didn’t want a silly second name
I feel relieved. In Jesus name amen
I’m lost in empty pillow talk again

De auteurs van de tweets hebben niet eens door  dat ze meewerken aan mini-gedichten.

Zo schrijven mensen die een persoonlijk berichtje de wereld in sturen samen aan gecombineerde strofes, die mooi en bedachtzaam kunnen zijn. Of vrolijk, zoals deze:

Wow what a day already.. Happy me!
I really really wanna climb a tree
I really wanted to audition though
The countdown started many moons ago

Er wordt zoveel besproken op Twitter dat het voor Pentametron niet heel moeilijk is om rijmende paren te vinden die volledig aan de eisen van het metrum voldoen. Bhatnagar zegt hierover: ‘I think pentametron looks at about a million tweets for each rhymed couplet it finds, and yet it finds them, reliably, just because millions of people are talking about millions of things.’ Hij moest daarbij wel een ‘zwarte lijst’ opstellen voor teksten die gewoonweg te vaak voorkomen. Twitter blijkt bol te staan van identiek geformuleerde zinnen als: ‘I want to see the Hunger Games again.’ Ook teksten uit populaire nummers worden steevast door Pentametron geretweet. Op dit moment komt vooral één tekst uit het rapnummer ‘Who the Hell’ van Migos veel langs: ‘If he a shooter I’m a shooter too.’

Maar als je je twitterpagina zo een tijdje laat verrijken door onverwachte Engelstalige poëzie komt onherroepelijk de vraag naar boven: zou dit niet ook voor Nederlandse tweets kunnen werken? Marc van Oostendorp stelde zich dezelfde vraag op de blog Neder-L.: ‘Het moet niet vreselijk moeilijk zijn om zo'n programma voor het Nederlands te schrijven, de benodigde informatie over klemtoon en uitspraak (voor het rijm) is te vinden bij CELEX, bijvoorbeeld. (…) Het probleem lijkt me vooral: hoeveel Nederlandse tweets moet je verwerken voor je een welgevormde pentameter tegenkomt?’

Zou dit niet ook voor Nederlandse tweets kunnen werken?

Want hoewel de jambische regels het ritme van het gesproken Engels sterk benaderen, ligt een andere versvoet dichter bij het ritme van het Nederlands: de trochee. Deze versvoet is precies het tegenovergestelde van de jambe: eerst een beklemtoonde, dan een onbeklemtoonde lettergreep. Dit maakt het vertalen van Shakespeares toneelteksten in het Nederlands ook zo lastig. Spreken Shakespeares personages moeiteloos regels vol met jambes uit (Arise, fair sun and kill the envious moon); in het Nederlands blijft deze versvoet wat gekunsteld klinken.

Toch komt het jambische ritme en ook de jambische pentameter zeker af en toe in het Nederlands terug. Wie zich een tijdlang in dit metrum verdiept, hoort het soms ineens ergens opduiken, uit de mond van een spreker die er totaal geen erg in heeft: 'Vergeet je niet vandaag de was te doen?' Deze regel op zich is misschien zo interessant nog niet. Maar wat gebeurt er als we hem combineren met drie andere jambische vijfvoeters? De wereld van Twitter heeft nog onvoorziene poëtische mogelijkheden voor ons in petto. Shakespeares hartslag kan zomaar overal weer opduiken.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Netty Dondorp,

    Prachtig Lotte, veel van geleerd en leuk ook om op te letten! Ben reuze trots op je! Oma netty.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven