Fragment uit Heijermans' drama 'Eva Bonheur' 1916

Ivan Jelakovitsj tussen kunst en engagement

AhasverusIvan Jelakovitsj1893
Kamertjeszonde: Herinneringen van Alfred SpierHerman Heijermans1898
Op hoop van zegenHerman Heijermans1900

Moet een schrijver zich in de eerste plaats richten op het afleveren van een kunstzinnig product, of heeft wie in de literaire pen klimt vooral een maatschappelijke taak? Zangeres-liedjesschrijfster Aafke Romeijn voegde zich enige weken geleden in de Volkskrant bij de lange rij critici die een gebrek aan engagement bespeuren in hedendaagse literatuur, en ried haar schrijvende generatiegenoten aan te stoppen met ‘decadente wegkijkerij’ en te beginnen met het behandelen van brandende problemen in onze samenleving.

Deze vraag steekt al een aantal jaar steevast de kop op: Rob Schouten wees er in 2011 op dat geen enkele Nederlandse schrijver zich aan een roman over 11 september had gewaagd, Daan Stoffelsen legde in 2014 in de Revisor uit waarom de hele discussie op onzinnige pijlers berust, en in 2015 sprak ook Anton Dautzenberg zich uit voor het openbreken van de grenzen van het boek. De discussie lijkt telkens opnieuw te worden gevoerd, en het merkwaardige is dat daarbij zelden een verbinding van literair engagement en geslaagde literaire kunst voor mogelijk wordt gehouden.  ‘Wil hij goede boeken schrijven of wil hij de wereld verbeteren?’ citeert bijvoorbeeld Dautzenberg criticus Max Pam, die zich dit over Karel Glastra van Loon afvroeg. Een combinatie van die twee mogelijkheden behoorde, zo Dautzenberg, volgens Pam niet tot de opties: ‘Met zijn inzet voor de Socialistische Partij is de teloorgang van Glastra van Loon als schrijver begonnen.’ Maar én goede boeken schrijven én de wereld verbeteren behoort wel degelijk tot de mogelijkheden.

Voor een fris perspectief op deze kwestie kunnen we te rade gaan bij onze eigen Nederlandse letterkunde, en wel in het levensverhaal van één van de meest geëngageerde schrijvers die ons land gekend heeft.

'Dit stuk is niet geschreven: het is geleefd!'

Toen Ivan Jelakovitsj’ drama Ahasverus in 1893 voor het eerst in Nederland werd opgevoerd, kreeg de auteur door alle critici lof toegezwaaid. Weinigen hadden de Russische jodenvervolgingen zo beklemmend weten te beschrijven als Jelakovitsj, en de enige jaren voor de première overleden en nu geheel vergeten schrijver kreeg dan toch de bijval die hem toekwam. De Tribune vatte het algemene sentiment goed samen: ‘Waarlijk, ook wie niet de geschiedenis van Jelakowitsch kent, moet gevoelen: dit stuk is niet geschreven: het is geleefd. Daar zijn tranen gevallen op die bladzijden, daar is smart, daar is hartstocht, daar is woede in die regels.’

Een paar maanden tevoren hadden dezelfde critici Dora Kremer, het debuut van de jonge collega-toneelcriticus Herman Heijermans, unaniem ongenadig neergesabeld. Des te onaangenamer was hun verrassing toen bij de eerste Parijse opvoering van Ahasverus bleek dat het stuk op Heijermans’ naam stond: hij had het drama geschreven en er een biografie van de auteur Jelakovitsj bij verzonnen, om zo de onbevoegdheid van de Nederlandse literaire kritiek aan te tonen. In zijn onthulling in de Telegraaf schreef hij: “Deze mystificatie was noodig, omdat er something rotten is in the state der Hollandse dagbladkritiek. [...] Is het denkbeeld zoo onmogelijk, dat er tusschen de overdreven loftuitingen aan ’t adres van den Rus en de alles afbrekende beoordelingen over den Hollander een middenweg is?”

Na deze zet was Heijermans’ naam als toneelschrijver gevestigd, en zijn faam zou alleen nog maar toenemen.

Heijermans' beroemdste werk behandelt de bittere toestanden in de Hollandse visserij

Heijermans’ beroemdste werk, Op Hoop van Zegen (1900), behandelt de bittere toestanden in de Hollandse visserij. Weduwe Kniertje moet lijdzaam toezien hoe ze na haar man ook haar beide zoons aan de zee verliest, als gevolg van een ramp die wordt veroorzaakt door een combinatie van nalatigheid en winstbejag van de scheepswerf. Heijermans baseerde dit drama op werkelijke voorvallen, die hij rechtstreeks waarnam in zijn woonplaats Katwijk aan Zee. Niet alleen gedreven door de rechtvaardigheidsdrift en mensenliefde die hem kenmerkten, maar ook met de blik van een fervent socialist, wist hij die misstanden om te smeden tot een aangrijpend drama. Het succes was tweeledig: niet alleen kwam er met de mede door invloed van Op Hoop Zegen tot stand gekomen invoering van de Schepenwet in 1909 verbetering in de levensomstandigheden van de vissers, maar Op Hoop van Zegen werd eveneens opgevoerd in o.a. New York, Londen, Moskou en Berlijn.

Enige jaren na het succes van Op Hoop van Zegen verhuisde Heijermans met vrouw en dochter naar Berlijn. Terwijl zijn drama’s daar op het toneel verschenen, schreef hij gestaag aan maatschappijkritisch teksten. Zijn Berliner Skizzenbuch verslaat een nacht in het nachtelijke opvangcentrum voor daklozen in Prenzlauer Berg, waar hij samen met een vriend in vermomming naartoe was gegaan. Slechte ventilatie, een flagrant ruimtegebrek en hygiëne waar de honden geen brood van lustten werden meedogenloos uit de doeken gedaan. Heijermans’ reportage bleef niet zonder gevolgen, evenals zijn beschrijving van de wantoestanden in psychiatrische inrichtingen, die volgens de biografie van zijn dochter Hermine Heijermans leidde tot verbetering in de verpleging. In latere werken zou hij, als de ware socialist die hij was, fel van leer trekken tegen de wantoestanden in Limburgse kolenmijnen (het kinderboek-voor-volwassenen Droomkoninkje) en de verderfelijke invloed van het stedelijke bestaan op het individu (de Berlijnse roman Duczika).

Hij haalt uit naar de schijnheilige huwelijkse moraal van zijn tijdgenoten

Ondanks Heijermans’ ontegenzeglijke engagement, zou het een misvatting zijn te denken dat hij uitsluitend als socialistisch activist schreef en niet als kunstenaar. Een goed voorbeeld daarvan biedt Kamertjeszonde: Herinneringen van Alfred Spier, dat in 1896 verscheen onder het pseudoniem Koos Habbema. Hierin haalde de auteur uit naar de in zijn ogen schijnheilige huwelijkse moraal van zijn tijdgenoten. Alfred Spier, alter ego van Heijermans zelf, vindt in de getrouwde zangeres Georgine Casper, alter ego van Heijermans’ daadwerkelijke minnares Marie Peers, zijn zielsverwant en weet haar te veroveren. Een huwelijk uit wederzijdse liefde en vrije overtuiging, zo betoogt hij meermaals, is een ‘echt’ huwelijk, in tegenstelling tot het schijnhuwelijk dat Georgine heeft met haar man, die huis en haard voor Amerika heeft verlaten. Ze gaan samenwonen, en voor Georgines tweetal dochtertjes vormt ‘ome Alfred’ een warme vaderfiguur. Georgine ziet echter in dat zij intellectueel gezien veruit Alfreds mindere is, voelt zich daar steeds ongelukkiger onder en probeert zichzelf met behulp van bundels van Kloos en Verwey te leren dichten. Wanneer Alfred haar notities ontdekt, gunt Heijermans de lezer een inkijkje in deze pennevruchten:

Verzen van Georgine Casper

I

Stikdonkere nacht, geen enkele ster.
Duister, gelijk het graf, zwart mijn gedachte
gelijk een nevel ondoordringbaar is mijn ziel
O kon ik mijn geest die klaarheid geven
tot wetenschap en poëzie doordringen
O! daal! op mij neer helderheid des geestes
Verscheur die wolk, die mij het genot der poëzie ontneemt.

Alfred Kossmann (1922 – 1998) drukte in zijn nawoord bij de 24e druk van Kamertjeszonde zijn ‘vurige hoop’ uit dat Georgines ‘roerende pogingen tot poëzie niet door de auteur zijn verzonnen’. Dat kan echter haast niet anders: Marie Peers was analfabeet en moest zich nog ten tijde van de uiteindelijke echtscheidingsprocedure van haar man de ambtspapieren door Heijermans laten voorlezen (zie de Heijermansbiografie door Hans Goedkoop). Heijermans kreeg het welbeschouwd voor elkaar om pogingen tot poëzie van een ongeletterde vrouw dermate overtuigend te verzinnen, dat ze misschien niet op zichzelf kunnen staan, maar binnen de verhaallijn van Kamertjeszonde door hun vertederende werking toch zeer effectief zijn: een literaire prestatie van formaat.

Het geeft te denken dat Heijermans zelf een behoorlijke hekel had aan het literaire wereldje van zijn tijd, dat zich vooral bezighield met de vraag of een roman ‘kunst’ was, waar hijzelf met zijn schrijfwerk in de eerste plaats het aan de kaak stellen van misstanden voor ogen had. Maar hoewel ook het hedendaagse publiek van Heijermans  voornamelijk in zijn prestaties als schrijver geïnteresseerd is, kan men het één niet los van het ander zien. Voor een gerechte waardering van Heijermans’ oeuvre zal men moeten meenemen dat de werken in hun tijd niet alleen met smaak werden gelezen, maar ook bedoeld waren om voor verandering te zorgen en daar daadwerkelijk in slaagden. Anderzijds werden werken als Op Hoop van Zegen zelfs in andere landen, waar de behandelde problematiek helemaal niet aan de orde was, door de hoge kwaliteit van het stuk enthousiast ontvangen. Dankzij die combinatie mag Heijermans dan ook gelden als een geëngageerd schepper van grote kunst. Niet alleen socialist, niet alleen literair grootmeester, maar allebei – en het een dankzij en niet ondanks het ander. Wie schrijven wil, kan anno 2016 in slechtere voetsporen treden.

Noot van de auteur: Op Hoop van Zegen is Heijermans’ bekendste stuk, maar het is niet het enige dat tegenwoordig nog met regelmaat te zien is. Zo is er De Wijze Kater, een politieke satire die in 2010 werd opgevoerd door Het Toneel Speelt, in 2013-14 door het Rijsbergs Toneel en enige weken geleden door Philips’ Toneel te Eindhoven. De recensies logen er niet om. Ook Schakels kreeg bij een heropvoering lof toegezwaaid: dat tragikomische stuk, dat misschien Heijermans’ beste werk is, beoordeelde De Volkskrant in 1996 als “van begin tot eind spannend, geestig en wijs, nergens belerend of te moralistisch”. Ahasverus werd in 2016 zelfs opgevoerd in het kader van het ‘Theater na de Dam’, en dat de komische éénakter Pitten niet ten onrechte recent door Toneelgroep De Appel, Rederijkerskamer Eendracht en Stichting Lens werd geënsceneerd, kan men op YouTube bevestigd zien bij een integrale verfilming met Olga Zuiderhoek en Ton Lutz.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven