Wikimedia Commons

Johan Cruijff = Howard Roark

Op 24 maart 2016 overleed Nederlands grootste voetballegende. Karsten Meijer en Tamar de Waal analyseerden Johan Cruijff voor deFusie vanuit een literair perspectief: een uniek licht op dit ongekende voetbalfenomeen. Dit artikel verscheen eerder op 23 november 2011.

 De soap rondom Ajax en Cruijff duurt onderhand lang genoeg om er flink op te reflecteren. Dit is – bijvoorbeeld – te zien aan het aantal krantenpagina’s dat al besteed is aan dit slepende conflict, zelfs door kwaliteitskranten als NRC en de Volkskrant. Toch is er een onweerlegbare waarheid onderbelicht gebleven: Johan Cruijff vertoont vele overeenkomsten met Howard Roark, de held uit het boek The Fountainhead van schrijfster Ayn Rand. Een literaire analyse van de man die beweert dat vier miljard mensen zijn naam kennen, lijkt op zijn plaats.

Met haar boek The Fountainhead had Rand de ambitie om de ideale mens te omschrijven. Deze kreeg de vorm van Howard Roark, een jonge ambitieuze architect die een carrière van de grond probeert te krijgen in het New York van de jaren twintig. In haar dagboek schrijft Rand over hem: ‘Het is een man die leeft voor zichzelf, zoals voor jezelf leven begrepen moet worden.’ Deze deugd, elders door Rand omschreven als rational self-interest, zorgt ervoor dat Roark er voor kiest alleen eigenzinnige en obscure gebouwen te ontwerpen. Hij weigert  traditionele architectonische elementen in zijn schetsen te gebruiken, ook als hij daarmee nagenoeg al zijn klanten verliest. Zo werkt hij zelfs een paar jaar in een steengroeve, terwijl hij de kans laat schieten om bij een groot architectenbureau te werken. Nee, de compromisloze Roark vertikt het om zijn onafhankelijke en integere creativiteit te verloochenen. Hij wil zijn eigen gebouwen scheppen en gerealiseerd zien, en anders niets.

"Nee, de compromisloze Roark vertikt het om zijn onafhankelijke en integere creativiteit te verloochenen."

Cruijff schittert de afgelopen tijd ook weer door zijn eigenzinnigheid, precies zoals we van hem gewend zijn. In zijn carrière lijkt hij nog nooit bereid te zijn geweest tot het sluiten van een compromis. En dit heeft hem, net als Roark, geen onbewogen leven bezorgd. Overal waar Cruijff verscheen ontstonden er conflicten, met als resultaat dat of híj vertrok, óf de persoon met wie hij ruzie maakte. Ga maar na: in de jaren zeventig pestte hij de PSV’ers weg bij Oranje. Tien jaar later bij Ajax, toen hij als oude speler geen contractverlenging kreeg, vertrok hij in woede en maakte vervolgens Feyenoord kampioen. Later, als technisch directeur van Ajax, daalde hij tijdens een wedstrijd af naar het veld om het over te nemen van de verbijsterde coach Beenhakker. Michels stak een stokje voor zijn aanstelling als bondscoach. Bij Barcelona werd hij er in de jaren negentig door Nunez uitgewerkt. En het voormalige Ajax bestuur stapte recentelijk op nadat Cruijff (met een beetje hulp van de Telegraaf) de druk danig opgevoerd had. Het dwingende advies van de ledenraad van Ajax aan de Raad van Commissarissen om ontslag te nemen is het laatste onderdeel van deze reeks.

Ook vanuit de esthetica vallen de overeenkomsten tussen de architect Roark en de voetballer Cruijff op. Roarks gebouwen zijn onderworpen aan eisen van architectonische moraliteit. Roark: ‘A house can have integrity, just like a person’. Dit houdt in dat een gebouw gerealiseerd moet worden rondom één kernidee, dat niet conflicteert met andere ideeën. Roark verfoeit dan ook de populaire architecten die verschillende bouwstijlen met elkaar combineren, door bijvoorbeeld Ionische zuilen toe te voegen aan moderne wolkenkrabbers.

Cruijff houdt er een dergelijke functionele visie op na. Voetbal wordt gespeeld om te winnen, en je wint door meer te scoren dan de tegenstander. Tierelantijntjes dragen hier niet aan bij, dus zijn uit den boze. Hieraan zien we dat Cruijff de deugd van rational self-interest ook bezit. Niets in zijn visie op voetbal is gericht op effectbejag, of op het tevreden houden van anderen. De superioriteit van aanvallend voetbalspel, die Cruijff altijd propageert, komt voort uit een puur egoïstisch doel: het winnen van de wedstrijd. Volgens Cruijff lukt dit het beste door zoveel mogelijk in balbezit te blijven, omdat de tegenstander dan niet kan scoren. Dat dit toevallig ook mooi voetbal oplevert voor het publiek, is slechts een bijzaak van deze rationeel gekozen strategie. Ook Cruijff blijft bij een kernidee en wijkt daar niet aan af; dat levert de beste resultaten op.  Cruijff: ‘Voetballen is heel simpel, maar het moeilijkste wat er is, is simpel voetballen.’

"[a man…] can only survive in only one of two ways – by the independent work of his own mind, or as a parasite fed by the minds of others."

Een laatste argument om onze analyse kracht bij te zetten, is dat het niet verbazingwekkend is dat Cruijff altijd conflicten oproept. Rand stelt dat iedere vernieuwer het zwaar te verduren krijgt en met haat wordt ontvangen. Het individualisme is superieur aan het collectivisme, maar verslaat het niet zonder worsteling. Dit belooft ons nog veel vuurwerk voor de toekomst. Want net als Cruijff, moest ook Roark zijn principes uiteindelijk bevechten in de rechtszaal. Dit nadat zijn compromisloosheid hem ertoe bewoog zijn eigen werk op te blazen toen anderen wijzigingen hadden aangebracht aan zijn oorspronkelijke ontwerp. Hij rechtvaardigde zijn daad door te zeggen:‘[a man…] can only survive in only one of two ways – by the independent work of his own mind, or as a parasite fed by the minds of others.’ Dit toont de basis van Rand’s denken: virtuoze daden kunnen alleen tot stand komen door persoonlijke gedachten van individuen, nooit door gezamenlijke besluitvormingen. Of Cruijff bereid is tot gelijkende offers als Roark moet nog blijken – maar concessies hoeven we waarschijnlijk niet te verwachten. In ieder geval is het duidelijk dat de twee heren elkaar de hand kunnen schudden qua levensvisie. Want hoe had Roark het beter kunnen uitdrukken dan Cruijff, toen hij zei: ‘Je kunt beter ten onder gaan met je eigen visie, dan met de visie van een ander.’

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven