Creative Commons // Ministerie van Defensie

Koersvast zonder visie

Politiek is de voortzetting van oorlog met andere middelen, stellen sommigen. Toch spelen in de recente Nederlandse politieke geschiedenis maar weinig militairen een rol van betekenis. Oud-duikbootkapitein en oorlogsheld Piet de Jong is daarop dé uitzondering. Volgende week eert de Tweede Kamer de oud-premier, die deze zomer overleed. Bij zijn aantreden in 1967 hadden weinigen van De Jong gehoord en waren de verwachtingen laag. Pas veel later ontstond zijn reputatie van koersvast premier in woelige wateren. In 2017 zijn er nieuwe verkiezingen. Welk politicus kan zijn stuurmanskunst evenaren?

De katholiek Petrus Jozef Sietse de Jong werd in 1915 geboren. Als jongen droomde hij admiraal bij de marine te worden. Na de maritieme officiersopleiding, werd hij al jong kapitein van de O-24. Nog voordat deze onderzeeër geheel afgebouwd was werd Nederland bezet. Met zijn bemanning ontvluchtte De Jong de Rotterdamse haven op de onafgewerkte boot, van waaruit hij de oorlog zes jaar lang beleefde. Een vormende ervaring onder water, die van invloed bleek op zijn levenshouding en werk als politicus. Na de oorlog werd als hij held onthaald en maakte hij carrière, koersvast richting admiraalschap. De Jong leek te slagen, totdat hij in 1959 gevraagd werd als staatssecretaris van Marine. Vooral uit plichtsbesef accepteerde De Jong. Een keuze die hem zijn militaire carrière kostte en Nederland een kleine staatsman opleverde.

De Jong werd bewindspersoon vlak voor de jaren zestig, een onrustig tijdsgewricht. Provo’s, Maagdenhuisbezetting, Damslapers en drugsexperimenten stelden de autoriteiten voor nieuwe uitdagingen. Kabinetten hielden niet lang stand. Na een leiderschapsvacuüm in de KVP pakte de ondertussen oud-minister van Defensie De Jong zijn kans. Hij formeerde in 1967 een nieuw kabinet met liefst vier partijen (KVP, CHU, ARP en VVD). Dat kabinet zat de rit uit en kwam, hoewel het gezien werd als rechts-conservatief, met veel vooruitstrevende wetgeving. Als premier speelde De Jong een onmisbare maar paradoxale rol. Zijn methode was om zich te beperken. Zo grapte hij: ‘Waren politici maar wat luier, dan zou het een stuk beter gaan.’ De premier legde zich toe op drie zaken. Ten eerste teamvorming, ten tweede strategievorming en ten derde toonzetting. De inhoud liet hij zoveel mogelijk aan zijn ministers over, een discipline vergend die politieke zwaargewichten voor en na hem niet konden opbrengen.

De Jong voer op zijn intuïtie

Dat eendracht macht maakt, was voor Piet de Jong vanzelfsprekend. Hij was een onovertroffen kabinetssamensteller en -smeder. Zijn marine-ervaring kwam hierbij van pas: De Jong vroeg zich bij iedere kandidaat-minister af of hij deze in oorlogstijd aan boord wilde hebben. Voor selectie was het antwoord doorslaggevend. De Jong, door zijn politieke mentor vergeleken met een mysticus, voer op zijn intuïtie en dat bleek effectief. Ondanks de woelige tijden was zijn vierpartijenkabinet een ongekend toonbeeld van eenheid. Slechts één minister trad af en het ‘duikbootcriterium’ werd befaamd.

De Jong werd onderschat omdat hij geen politicus was die grote visies communiceerde. Hij voelde de maatschappelijke context echter zeer fijn aan en begreep hoe daarin te opereren. Als minister van Defensie viel bijvoorbeeld op hoe transparant hij was bij ambtelijke of technische tegenslag. Waar zijn voorgangers dan in de kramp schoten, deelde hij de zaken proactief mee aan het publiek, dat meestal begripvol reageerde. In debatten opereerde hij ontspannen, droog en grappig. Bekend is zijn opmerking: ‘Ik ben voorstander van pornografie. Het is tenslotte het enige middel tegen zeeziekte.’ Als defensieminister was hij het minst bekende kabinetslid, dat door de Tweede Kamer het meest werd gewaardeerd.

De reputatie van ‘buitenstaander’, losstaand van het politieke spel, is een groot goed voor de moderne politicus. Piet de Jong slaagde hier in ook al was hij jarenlang actief als bewindspersoon. Hij droeg zelf bij aan zijn on-Haagse reputatie door voortdurend met marinemetaforen te strooien. En hoewel geroemd om zijn bescheidenheid werd De Jong allerminst geplaagd door zelftwijfel. Hij kende geen enkele moeite om de burgemeester van Amsterdam te ontslaan (zonder precedent), of de touwtjes stevig in handen te nemen bij de gijzeling van de Indonesische ambassade. Hij deed wat hij dacht dat nodig was, maar niet voor eigen glorie. Vanwege zijn relatieve onbekendheid werd hij door zijn eigen partij na vier jaar vervangen door Veringa. Een misrekening; de KVP verloor de verkiezingen.

De beste bemiddelaar is de meest invloedrijke politicus

Ook nu zijn verkiezingen in aantocht. De Nederlandse politiek verkeert niet in rustig vaarwater, net als in De Jongs tijd. Het gezag van instituties staat onder druk, het partijlandschap versplintert en partijen verliezen bovendien leden en legitimiteit. Bekijk de laatste peilingen en zie hoe moeilijk coalitievorming wordt. Hoopvol is dat politieke partijen hebben laten zien verantwoordelijkheid te willen dragen. Heel wat akkoorden zijn gesloten waarbij de regering per kwestie meerderheden moest verzamelen. Daarnaast moest zij, zoals De Jong deed, een omgang vinden met ‘de tegendemocratie’; allerlei vormen van burgerrepresentatie en –protest, van het Oekraïne-referendum tot de heisa over zorgnivellering in 2012. Mettertijd is de waardering gegroeid voor hoe Rutte II dat doet. In de polder van wisselende meerderheden is de meest deelnemende partij de meest invloedrijke, en is de beste bemiddelaar de meest invloedrijke politicus.

Premier Ruttes vermeende gebrek aan visie is bijna spreekwoordelijk geworden. Toch heeft hij Nederland tot zover door de crisis geloodst, in woelige politieke wateren. Een minderheidskabinet in de tegendemocratie heeft weinig aan een premier die visionaire vergezichten verkoopt. Die komen voortdurend in botsing met elkaar. Een duikbootkapitein is nodig, die laveert tussen de tegendemocratische krachten. Dat vereist wél visie op de maatschappij, maar niet per se grote verhalen. Het vraagt om een premier die men herkent in de beperking.

 

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven