Flickr / Partij van de Arbeid (PvdA)

Laat Diederik maar de PvdA-magneet zijn

De PvdA-verkiezingen voor een nieuwe partijleider lijken in goede harmonie te zijn verlopen. Er is een duidelijke winnaar uit de bus gekomen: Diederik Samsom. Alle partijleden konden van 7 tot en met 14 maart hun stem uitbrengen via een e-mail of de post, volgens de kiesmethode van de Alternative Vote. De PvdA-leden hadden aan hun eerste voorkeursstem genoeg om hun favoriet aan te wijzen: Samsom (54%), gevolgd door Plasterk (31,6%), Nebahat Albayrak  (8,2%), Martijn van Dam (3,9%) en Lutz Jacobi (2,3%). Het opkomstpercentage van 68,6% was het hoogste ooit voor een ledenraadpleging van de PvdA. In totaal werden 36.284 stemmen uitgebracht. De media-aandacht, op wat onhandige optredens van enkele kandidaten na, was overwegend positief en belangrijker: de PvdA straalde voor het eerste sinds lange tijd weer eens eensgezindheid uit. Dit keer geen Marcel van Dams of andere teleurgestelde oudgedienden die prominent in de media opdoken om hun (voormalige) partij destructief te bekritiseren (niet dat openbare kritiek niet waardevol of zinvol kan zijn, maar bij de PvdA lijkt het voortdurend oprakelen van teleurstellingen uit het verleden (met name de neoliberale jaren '90) zowel binnen, aan de rand van of buiten de partij een almaar voort etterende wond te zijn). De strijd voor het leiderschap van de PvdA en de uitkomst daarvan pakt tot nu toe goed uit in de peilingen, en dat kan de partij goed gebruiken na het historisch dieptepunt onder Cohen een paar weken terug. De eveneens nieuwe partijvoorzitter Spekman lijkt met zijn ledenverkiezingen voor de nieuwe partijleider een goede strategische keuze gemaakt te hebben en deelt daarmee in het succes. Hoe moeten we de verkiezing verder duiden, hoe kan de PvdA haar huidige successen voortzetten en is Samsom daarbij de ideale PvdA-leider?

 Samsom gaat door als partijleider en lijsttrekker.

Allereerst een verduidelijking van wat termen en de gang van zaken bij de PvdA-ledenraadpleging: Wat doet een partijleider? Wat doet de partijvoorzitter? Partijleider is een onofficiële functie, maar wel een onvermijdelijke. De partijleider is het meest prominente 'gezicht' van de partij, het aanspreekpunt voor de media voor vragen over de officiële politieke koers van de partij. De bijbehorende officiële functie is meestal fractievoorzitter in de Tweede Kamer, of bij een regeringspartij de (vice-)premier of eveneens de fractievoorzitter (het zogenaamde Bolkestein-model, wat de partijleider meer vrijheid geeft om het authentieke partijgeluid te laten horen). De PvdA-verkiezingen voor een nieuwe partijleider hadden dan ook als beperking, dat alleen mensen in de huidige Tweede Kamerfractie in aanmerking kwamen. Lodewijk Asscher, wethouder in Amsterdam en vaak genoemd in de media als mogelijke toekomstige partijleider, was dus op dit moment geen optie. De term partijvoorzitter is niet te verwarren met de term partijleider/fractievoorzitter. Partijvoorzitter is vooral een interne functie: de partijvoorzitter zorgt dat alle organisatorische aspecten van de partij goed lopen, zoals bijvoorbeeld de ledenraadpleging over de nieuwe partijleider. En de partijvoorzitter heeft over het algemeen geen politiek profiel, want hij onderhoudt slechts contact met de ca. 50.000 leden en hoeft geen stemmen te winnen van miljoenen kiezers. Klassieke liberalen als Wiegel bekritiseren de huidige gang van zaken bij de PvdA als 'coup' van het partijbestuur, omdat normaliter een Tweede Kamerfractie zelf haar nieuwe fractievoorzitter en dus partijleider/politieke lijn kiest met het oog op het belang van de kiezers, niet de partijleden. Spekman heeft met zijn ledenraadpleging inderdaad als partijvoorzitter zijn stempel gedrukt op de partij, maar er valt eveneens veel te zeggen voor zijn argument dat een ledenraadpleging een betere representatieve test is voor de populariteit van een partijleider dan een verkiezing van slechts 30 man in de Tweede Kamerfractie. Rutte en Bos zijn voorbeelden van door de leden gekozen partijleiders die eveneens bij de Tweede Kamerverkiezingen grote winsten wisten te boeken. Melkert is een voorbeeld van een 'kroonprins' die geen aansluiting vond bij grote delen van de kiezers en ook Cohen, die nochtans nieuw was in Den Haag, had waarschijnlijk een betere voorbereiding voor de strijd met Rutte gehad als hij wél een serieuze tegenkandidaat had gehad daarvoor binnen de PvdA. Balkenende bij het CDA is daarentegen een voorbeeld van een succesvolle, door de fractie gekozen partijleider.

 Succes genereert nieuw succes.

Spekman heeft vanaf zijn verkiezing tot partijvoorzitter al aangekondigd voor de volgende Tweede Kamerverkiezingen opnieuw een verkiezing voor partijleider, in dat geval dus lijsttrekker, te willen houden. Bij deze verkiezingen wil hij niet alleen de leden laten beslissen, maar naar Frans voorbeeld ook niet-leden die een verklaring ondertekenen dat ze het sociaal-democratische gedachtegoed onderschrijven. Plasterk en ook Asscher maken bij deze verkiezingen opnieuw kans, als ze ervoor kiezen om mee te doen. Het voordeel van zulke primaries is opnieuw veel media-aandacht voor de kandidaten en standpunten van de PvdA en een partijleider van wie breed draagvlak verwacht kan worden. Kiezers die normaliter voor een andere (linkse) partij kiezen, zouden mee kunnen doen en ook bij de Tweede Kamerverkiezingen achter de PvdA-kandidaat van hun keuze kunnen gaan staan ten koste van de andere partij. Vergelijk hun stem voor de partijleidersverkiezingen met een proeflidmaatschap. Deze strategie kan de links-rechts dynamiek bij de Tweede Kamerverkiezingen versterken en ertoe leiden dat de PvdA, zoals vaker, de kleinere linkse partijen 'leeg eet' om als links een blok te kunnen vormen tegen rechts. Vanuit de huidige peilingen bezien zal de PvdA echter nog wat moeten goedmaken op de SP om haar aantrekkelijkheid als 'verzamelpunt voor links tegen rechts' te kunnen waarmaken. De PvdA heeft echter als voordeel dat de SP het waarschijnlijk de eerste 10-20 jaar niet zal aandurven een open partijleidersverkiezing te houden, daar wil de partijleiding naar alle waarschijnlijkheid de touwtjes te strak in handen houden. Hoe voorverkiezingen voor niet-leden in de West-Europese praktijk het draagvlak voor een politieke partij kunnen vergroten is echter nog redelijk onbekend. De Franse socialisten hebben al wel op deze manier hun leider gekozen (François Hollande), maar deze moet het nog opnemen tegen zittend president Sarkozy.

Doordat Spekman alvast nieuwe interne verkiezingen heeft aangekondigd voor de lijsttrekker bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen, is het nog onzeker of de winnaar van de huidige verkiezingen, Samsom, ook de PvdA-lijst mag aanvoeren bij die verkiezingen. Groot is de kans echter wel. Op dit moment heeft Samsom een duidelijke meerderheid onder de PvdA-leden. Plasterk, die een nieuwe poging in de toekomst niet uitsloot, volgde op aanzienlijke afstand. Samsom heeft vanaf nu echter volop de gelegenheid om aan zijn bekendheid onder het electoraat te werken. Wanneer hij succesvol blijft in de peilingen, zal dat zijn draagvlak in de partij alleen maar verder vergroten. Ook voor de anti-Rutte stemmer wordt hij dan steeds aantrekkelijker als tegenkandidaat. Succes genereert nieuw succes. Alleen wanneer Samsom in een negatieve spiraal terecht komt, bieden de primaries een uitgelezen kans voor de PvdA om op een nette manier Samsom aan de kant te zetten en een nieuwe leider te kiezen. Plasterk, Asscher en wellicht anderen komen dan weer om de hoek kijken. Voorlopig lijkt dat echter helemaal niet aan de orde te zijn. Dat maakt de volgende primaries van de PvdA waarschijnlijk tot een ritueel waarvan de uitkomst al vaststaat: Samsom gaat door als partijleider en lijsttrekker. Voor de PvdA gunstig, voor politicologen wat minder interessant.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Arjan Miedema,

    Was Balkenende, in 2010 door het partijbestuur enkele uren na de val van het kabinet weer tot lijstrekker gebombardeerd, juist geen goed voorbeeld van zo'n benoemde partijleider? Hij ging er immers in 2010 hard af, een ledenraadpleging had het CDA op dat moment waarschijnlijk beter geholpen. In 2002 ging het natuurlijk beter, maar of dat nu kwam doordat hij door de fractie was gekozen weet ik niet.

    Emile Roemer is wel een goed voorbeeld, door de fractie gekozen en een prima lijsttrekker en partijleider gebleken

    Ik vraag me dus af of het veel verschil maakt, was Samsom niet ook door de fractie verkozen als er nu geen ledenraadpleging was geweest? Ik weet t niet, Pieter?

  • Pieter Koning,

    Ha Arjan, je slaat de spijker op z'n kop in de eerste alinea: Balkenende is zowel een tegenvoorbeeld (2002) en voorbeeld (2010) van een correlatie (ontbreken van)ledenraadpleging vooraf en succes als lijsttrekker. Wel denk ik dat CDA in beide situaties profijt had kunnen hebben van een ledenraadpleging, maar geen garanties. In 2002 had het de bekendheid van Balkenende een extra boost kunnen geven of een andere CDA-kandidaat tot resultaat kunnen hebben die in ieder geval ook redelijk charismatisch was. Het CDA zou waarschijnlijk toch de grootste geworden zijn door de afkeer van Paars en de dood van Fortuyn. In 2010 zou het geen garantie geweest zijn tegen de herverkiezing van Balkenende (wellicht hadden de leden hem ook herkozen uit behoefte aan continuiteit), maar wel een extra drempel/reflectiemomentje, wat hem eventueel ook de gelegenheid had gegeven om netjes op te stappen of wat Camiel Eurlings de gelegenheid had gegeven zich kandidaat te stellen (er bleek achteraf tussen Balkenende en Eurlings veel onduidelijkheid te bestaan over de eventuele bereidwilligheid van Eurlings om B. op te volgen).

    Samsom was bij de PvdA in de fractie al een keer eerder kandidaat-voorzitter geweest, wat hij toen verloor van Mariette Hamer. Het is maar zeer de vraag of Hamer een ledenraadpleging van Samsom had kunnen winnen. Misschien had de fractie nu voor de ledenraadpleging ook wel een andere voorkeur.

    Roemer is weer een voorbeeld van een succesvolle lijsttrekker zonder ledenraadpleging, dat is waar. Ik vind het daarom vanuit politicologisch oogpunt dan ook zeer interessant hoe de verhouding Roemer-Samsom qua populariteit zal komen te liggen. Ik denk wel dat de ledenraadpleging de PvdA de gelegenheid geeft haar (relatief) open karakter tov de SP uit te dragen en dat is sowieso een pluspunt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven