Trinity College Library / Flickr

Literaire lijsten

HerinneringenKonstantin Paustovskij
Leven en LotVasili Grossman
HistoriënHerodotus
MetamorphosenOvidius

Een lijst is misschien wel de gebruikelijkste manier om dingen op te schrijven. Boodschappen, de dingen die je op je vrije zaterdagmiddag moet doen, de boeken die je nog wil lezen. Het internet grossiert in sites met zogeheten ‘listicles’ waarin de meest uiteenlopende zaken overzichtelijk op een rijtje worden gezet, zodat de bezoeker van de site snel weet wat de slechtste ideeën ooit of de beste sites met zogeheten ‘listicles’ zijn.

Vanwege deze alomtegenwoordigheid is het dan ook vrij gemakkelijk om bij het lezen van een boek snel aan een daarin voorkomende lijst voorbij te gaan. Een lijst is een lijst, de lezer kan altijd later nog de details teruglezen, mocht dat nodig blijken. Toch kan de lijst een kunstvorm zijn, daarom is het tijd voor een ode aan de opsomming, of de literaire lijst. De lijst van dit soort lijsten is eindeloos: van de geslachten in het Oude Testament, opsommingen van helden in klassieke epen en encyclopedieën, via de ingrediënten van de toverdrank van Lucanus’ heks Erychto en de lijst van misdaden waar Shakespeare’s Richard III zich toe in staat acht, tot de kaasgerelateerde zaken uit Elsschots meesterwerk.

De lijst van literaire lijsten is eindeloos

Een goed formeel onderscheid om aan te houden is dat tussen open en gesloten lijsten. Gesloten kunnen we die opsommingen noemen waarvan duidelijk wordt gemaakt dat ze volledig zijn, of geacht worden te zijn (‘Gallië is verdeeld in drie streken’, dus niet in meer). Open lijsten, aan de andere kant, wekken deze suggestie helemaal niet. Integendeel, deze lijsten nodigen juist uit tot aanvulling van de kant van de lezer. Tot slot heb je de lijsten die volstrekt in het midden laten of ze beogen uitputtend te zijn, die dus open noch gesloten zijn.

Een van mijn absoluut favoriete gesloten lijsten komt uit de zesdelige reeks Herinneringen van de Oekraïense schrijver Konstantin Paustovskij, en behelst het aantal manieren om de zee te bekijken. Het zijn er niet meer dan twee. Wie alleen de betreffende pagina leest, krijgt de indruk dat Paustovskij er geen andere manier op na houdt om dit te doen dan ófwel vanaf het dek van een vissersschuit, ófwel vanaf het dak van de kajuit van een pakketboot. Het moge daarbij duidelijk zijn dat de eerste optie met afstand de voorkeur heeft, aangezien men dan de zee ook kan ruiken. De charme van deze korte opsomming zit hem erin dat die zekerheid geeft. Voor zolang het duurt bestaat er geen andere legitieme mogelijkheid om naar de zee te kijken, en wie dit weleens vanaf een buiten de lijst vallende optie, zoals een cruiseschip of, God beware, een duintop heeft gedaan, moet onherroepelijk geloven dat dit een verkeerde beslissing is geweest.

Het tweede type was de open lijst, die de suggestie van eindeloos doorgaan wekt. Grootmeester in het genre is de Rus, Vasili Grossman. Buiten Leven en Lot, zijn magnum opus, is hij wereldberoemd geworden vanwege zijn journalistieke werk voor het Rode Leger in de Tweede Wereldoorlog. Zijn verslag van de verschrikkingen van Treblinka is het eerste waardoor een internationaal publiek deze leerde kennen, vlak na de bevrijding van het kamp. Imposant als het verslag als geheel al is, wordt het werkelijk aangrijpend als Grossman een opsomming geeft van wat daar allemaal uit de aarde tevoorschijn komt aan tekenen van de doden die er liggen. Broeken, schoenen, kandelaars, notitieboekjes in het Bulgaars, piepkleine geslepen parfumflesjes, er lijkt geen eind aan te komen.

Grossmans verslag van Treblinka is het eerste waardoor een internationaal publiek deze verschrikkingen leerde kennen

De kracht van de lijst ligt er ditmaal niet in dat die de pretentie heeft uitputtend te zijn. Integendeel, de variatie en lengte van de lijst is zo uitbundig dat men alleen maar kan geloven dat het mogelijk zou zijn deze uit te breiden, eindeloos ver uit te breiden, dat er niets níét te vinden was op de rampplaats, die daardoor het gewicht krijgt van de grote tragedie van zijn tijd.

Grossman past het procedé vaker toe. Leven en Lot bevat naast beschrijvingen van kampverschrikkingen, gevechtshandelingen en filosofische verhandelingen ook een discussie tussen een aantal wetenschappers van het oeuvre van Anton Tsjechov. De kern van dit gesprek bestaat uit een alinea waarin een van de personages meer dan veertig karakters uit Tsjechovs verhalen opsomt (‘opkopers, conducteurs, koppelaarsters’ (…) ‘soldaten, vroedvrouwen, dwangarbeiders op Sachalin’). Als hij wordt onderbroken door zijn gesprekspartner, maakt hij duidelijk dat hij nog lang niet klaar is, maar zijn punt is gemaakt: door op deze manier de verhalen te behandelen, vestigt hij er de aandacht op dat Tsjechov een dwarsdoorsnede heeft gegeven van heel Rusland en het hele Russische volk. De lijst is een uitdaging om een type Rus te vinden dat niet op de een of andere manier wordt behandeld in Tsjechovs werk en geeft daarmee treffend weer wat het belang daarvan is.

Er is nog de derde categorie lijsten, die openlaat of hij aangevuld moet worden. Wat te denken van de Griekse geschiedschrijver Herodotus en zijn beschrijving van Egyptische grafrituelen voor dieren? Deze is ingelast in een passage over honden en katten, maar we krijgen ook nog even snel te horen wat Egyptenaren doen met beren, de ibis, en veldmuizen. Nuttige kennis, waarna men zich afvraagt: waren dit de belangrijkste? Werden er geen andere dieren begraven? Of moeten we het na deze beesten zelf kunnen bedenken? Ik betrap mezelf erop dat ik spontaan benieuwd word naar de mores omtrent het begraven van jonggestorven antilopen in het Egypte van vijfhonderd jaar voor Christus. Het is de nonchalance van Herodotus’ opsomming die het zover heeft doen komen.

De lijst verdient een ereplaats in het pantheon van stijlbloemen

Maar lijsten kunnen ons meer zeggen dan alleen de mogelijke categorisering van zaken.. Neem Ovidius’ vertelling over de cycloop Polyphemus en de nimf Galatea. De arme eenoog krijgt niet de gewenste aandacht van de schoonheid (die al een liefje heeft) en zingt een prachtig lied, dat alleen maar uit opsommingen bestaat. In zijn ontwapenende eenvoud begint hij haar te bezingen: ze is bijvoorbeeld ‘speelser dan een dartel geitje’ en ‘zachter dan (…) witte kaas’, maar daarnaast ook ‘taaier dan wilgentakken’ en ‘pijnlijker dan vuur’. Zijn opsomming vertelt daarbij niet alleen alles over Galatea, maar beschrijft bovendien nauwkeurig zijn eigen herderlijke wereld. Dat wordt nog explicieter als hij vertelt wat hij haar te bieden heeft, in een soortgelijke opsomming: ‘een bergspelonk die in de stenen wand / verscholen zit’, verschillende soorten vruchten, ‘herfstkornoelje ook’, en hij belooft haar troeteldiertjes: 'reeën, haasjes, bokjes (…)’. Als zij hem maar niet zo lelijk vond… De grote kracht van de lijst is dat Polyphemus zelf helemaal niet doorheeft hoe beperkt haar reikwijdte is, maar dat de lezer, net als Galatea, steeds beter doorheeft wat voor vlees hij in de kuip heeft.

De lijst verdient een ereplaats in het pantheon van stijlbloemen. Het lezen van een mooie lijst brengt vragen met zich mee over alles binnen en buiten de lijst, juist omdat het precieze verband vaak in het midden wordt gelaten. Een goede lijst zet de tijd stil en de lezer aan het werk: precies wat goede literatuur hoort te doen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven