Flickr / artist in doing nothing

Niets doen is iets doen

Antonin Panenka vereeuwigde zichzelf met een nonchalante strafschop door het midden van het doel. De ‘panenka’ ging de boeken in als toonbeeld van lef, maar hoeveel lef komt er kijken bij een strafschop door het midden? Verrassend genoeg laten statistieken zien dat vrijwel alle keepers ‘duiken’. Tegelijk zeggen ze dat voetballers een strafschop gemiddeld vaker plaatsen in het midden dan in één van de verre hoeken. Slimme voetballers, domme keepers. Even aangenomen dat het schietgedrag van een voetballer niet verandert, betekent stilstaan vaker redden. Waarom blijft een keeper niet vaker op zijn plaats staan? Kennelijk voelt het voor keepers beter om een bal te missen na een duik, dan om in stilstand een bal voorbij te zien zeilen. Al is het alleen maar voor de bühne.

Dit verschijnsel is een voorbeeld van de action bias: geconfronteerd met onzekerheid of met een ambigu probleem doet een mens in de spotlights liever iets dan niets. Zelfs als het aantoonbaar beter is om niets te doen. We zien dezelfde bias ook ‘in actie’ in het politieke domein. Oog in oog met onzekerheid ziet een politiek leider in tijd van crisis het als zijn taak om iets te doen. In het bijzonder in een democratie, waar voortdurend een prikkel bestaat om een betere uitkomst te beloven dan je opponenten.

Individuele vrijheid is een voorwaarde voor de totstandkoming van morele waarden.

In onze crisis spelen politici het liefst Robin Hood. De welvarende blanke in zijn pak moet het ontgelden, bankiers zullen boeten voor onzedelijk ‘graaigedrag’. Met de beste intenties ondernamen leiders de afgelopen jaren actie om ‘het moreel tekort’ in de financiële sector weg te nemen. De bankenbelasting legt de financiële sector aan de ketting en de bonuscultuur aan banden. Deze maatregel staat niet op zichzelf, maar komt in reactie op de verrassingen van 2008: de implosie van het financieel systeem creëerde momentum om ‘iets’ te doen. In dit licht hebben politiek leiders een goed gevoel voor timing. Nu de gemiddelde kiezer zijn portemonnee ziet krimpen, klinkt een boete voor banken als rechtvaardige ingreep.

Maar leidt vingerwijzen eigenlijk tot moraliteit in de financiële sector? Hoe moreel is een bankier die onder publieke druk afziet van zijn bonus? Hoe moreel is een bank die door belasting wordt geprikkeld om minder kortlopende leningen te verstrekken? Ontneemt een opgelegde economische maatregel een bankier eigenlijk niet de ruimte om zijn morele karakter te tonen? Simpel redeneren ontkracht het morele gelijk van ingrijpen.

In The Moral Element in Free Enterprise betoogt Friedrich Hayek dat individuele vrijheid een voorwaarde is voor de totstandkoming van morele waarden. Hij stelt dat het morele karakter van individueel handelen slechts relevant is als dat in vrijheid geschiedt. Gehoorzaamheid aan een norm heeft alleen morele waarde als je ervoor kunt kiezen, niet als er dwang in het spel is.

Dit brengt Hayek tot de meest fundamentele reden om te kiezen voor ‘de markt’: die laat ruimte voor individuele vrijheid, en laat individuen vrij om zich moreel te gedragen en te ontwikkelen.

Voor een politicus is het de kunst om de verleiding van de kapiteinspet en het morele kompas te weerstaan.

Een pleidooi voor vrije marktwerking? Met de excessen van de laatste decennia op ons netvlies is dat een eng geluid. Hayek nuanceert zichzelf door een ideaal te schetsen: een samenleving waar vrij handelen is ingegeven door sterke morele opvattingen. Hij noemt het ‘onaangenaam’ om te leven in een vrije samenleving zonder moreel fundament, maar dan nog is het beter dan te leven in een samenleving die én niet moreel is én niet vrij. Een vrije samenleving biedt ten minste hoop dat morele overtuiging geleidelijk tot stand komt; hiervoor laat een samenleving zonder vrijheid geen ruimte.

Terug naar de bankenbelasting. Is dit een hellend vlak naar een samenleving zonder vrijheid? Dat voert wat ver. Veeleer dient dit schrijven als appèl op alertheid. Het is op zijn minst waardevol om een schijnbaar ‘logische’ en ‘terechte’ interventie als bankenbelasting met een kritische blik te bekijken. De wind waait tijdens de crisis in de rug van politici die actie ondernemen, maar iets doen is niet per se ‘goed doen’. Niets doen is ook iets doen en kan zelfs beter zijn. Voor een politicus is het de kunst om de verleiding van de kapiteinspet en het morele kompas te weerstaan. Er is moed vereist om een slimme keeper te kunnen zijn.

Gerelateerde artikelen
Reacties
3 Reacties
  • Beste Stijn,

    Wat is precies de definitie van individuele vrijheid die Hayek aanhoudt?

  • Denk je werkelijk dat voetballers statistisch vaker in het midden blijven schieten wanneer keepers en masse besluiten om bij een strafschop te blijven staan?

     

  • Mooie link met die Panenka, maar ik weet eigenlijk niet wat ik  van meer lef vind getuigen: blijven staan bij een strafschop, of om nú met Hayek aan te komen na alle ellende van zo'n heerlijk vrije val.

    Om meer crises voorkomen vraagt de financiële sector vooral om meer regels. Zulke normen zullen even wennen zijn, het zal 'schandalig' genoemd worden; 'funest voor de economie', vast. Maar uiteindelijk gedraagt iedereen zich netjes en is dat gedrag normaal - maar niet per se moreel. BTW of inkomensbelasting, bijvoorbeeld, hebben volgens mij weinig met vrijheid, moraliteit of empathie te maken, maar vooral met regels - en ter legitimering vd regels een soort abstract sociaal besef.

    Als je niet wil hebben dat er in de toekomst, ik noem maar iets, bij de aankoop van een huis  (uiteraard zonder medeweten van de koper) er al levendig wordt gehandeld in de verstrekte hypotheek, moet het systeem radicaal anders. En volgens mij (maar dat is slechts gebaseerd op common-sense) een stuk kleiner. The city voor 1980, zeg maar - veel rijker zullen we er niet gauw op worden. Het is ook maar de vraag of 'de politiek' de banksector wel écht 'aan banden' wíl leggen. In Basel blijft het voorlopig stil.

    Maar dat denk ik eigenlijk maar gewoon, ik ben allerminst specialist. Wat ik me daarom afvraag: hoe zou, op de schaal van systemen als het financiële, moreel gedrag zomaar kunnen evolueren? En dan al helemaal met het oog op speltheorie? Hoe zie jij  dat voor je?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven