Nooit inslapen! Sciascia's Sicilië

Leonardo Sciascia (1921-1989) zegt dat het grote belang van Sicilië is, dat het ons een spiegel voorhoudt: “I continue to believe that Sicily offers a reality consisting of many problems and many contradictions which are not merely Italian but also European… Sicily is a metaphor of the modern world." De beroemde Siciliaanse schrijver en maatschappijcriticus ziet zijn eiland en de manier waarop de samenleving daar werkt of juíst niet werkt, als een mogelijke les voor Europa. Zelfs voor de hele moderne wereld.

Wat bedoelt Sciascia daarmee? Is dat misschien de extreem multiculturele geschiedenis van Sicilië, een eiland waar een stoet van vreemde heersers slechts passanten waren en ‘het volk’ altijd autonoom bleef? Kregen die voortdurend wisselende heerschappijen van buitenaf, die de meest uiteenlopende mores vertegenwoordigden, dan nooit vat op deze ongenaakbare Sicilianen? Is Sicilië werkelijk zo anders dat het ons iets kan leren? Meer nog dan andere plekken in het multiculturele Europa?

In Trouw (30/06/'07)  legt Ronald de Rooy dit idee van Sciascia als volgt uit: […] “Sicilië is een metafoor, een levensgevoel, een identiteit. Sicilië is de ’plaats waar rede afwezig is’, duister, ongrijpbaar, vol tegenstrijdigheden; een wereld die dichter staat bij de Arabische dan bij de Italiaanse en de Europese; een onveranderlijke en onveranderbare samenleving, waar een aan obsessie grenzende vertrouwdheid met de dood heerst, waar mannen zich superieur voelen aan vrouwen, en waar alles – landschap, klimaat, mensen en relaties – doortrokken lijkt van onstuimigheid en geweld. Sicilianen haten hun eiland, maar hun liefde ervoor is vaak nog sterker.”

Sciascia betekent wakker worden, WAKKER WORDEN.

Om toch een les te kunnen trekken en iets van grip te krijgen op dit weerbarstige Sicilië is Leonardo Sciascia’s De dag van de uil uit 1961 een uitstekend begin. Het was dít boek dat als eerste de Siciliaanse stilte doorbrak, waardoor zelfreflectie eindelijk mogelijk werd. Sciascia verbeeldt de ingewikkelde verwikkelingen in de eilandsamenleving prachtig. Hij laat in geraffineerde beeldspraak zien hoe maffia, politiek en rechterlijke macht door elkaar heen lopen en hoe hardnekkig deze structuur is en werkt. Hij heeft Sicilië een stem gegeven.

Zijn beroemde roman begint op een vroege Siciliaanse ochtend. Een bus op een dorpsplein, een conducteur, een broodjesman en een moord. Als de carabinieri met slaperige ogen aankomen zijn alle passagiers en de broodjesman gevlucht, de chauffeur en de conducteur weten van niets. De eerste keek uitsluitend naar de weg en de ander kan zich zoals een droom niets meer herinneren. Na tien pagina’s staat Sciascia’s schets al als een huis: niemand zal praten, niemand heeft iets gezien. Niemand zal ooit iets zien. Dit eiland en de bevolking lijken onherroepelijk gegrepen door de gewenning aan en acceptatie van geweld, corruptie en een totale fixatie van machtsstructuren.

Het onrecht en de ellende waarin veel Sicilianen moeten opgroeien trekt Sciascia zich al op jonge leeftijd persoonlijk aan. Zijn gevoeligheid voor het leed van anderen wordt des te sterker wanneer hij als jongeman beseft dat zijn samenleving structureel met misstanden is doorspekt. Rechtvaardigheid wordt het allerbelangrijkst: “Books must make society better and literature is an intellectual food which has nothing to do with consumer culture." De literatuur is er niet om domweg te consumeren; het moet aanzetten tot kritiek en uiteindelijk tot verandering. Hij had geen ‘last’ van de Italiaanse of Siciliaanse (bij)gelovigheid. Zijn boeken zijn dan ook een mix van roman en essay, tussen fictie en documentaire - een uitstekende combinatie voor zijn analyse van de Siciliaanse wantoestanden.

Literatuur is er niet om domweg te consumeren; het moet aanzetten tot kritiek en uiteindelijk tot verandering. 

Langzaamaan dijt zijn maatschappijkritiek uit tot de gehele Italiaanse samenleving. Vanaf de jaren zeventig neemt Sciascia actief deel aan het politieke debat maar distantieert zich van stromingen en partijen zodat hij zich volledig onafhankelijk op kan stellen. Hij voert polemieken met figuren uit het hele Italiaanse spectrum en zijn werken worden vooral reconstructies van affaires die hij als representatief beschouwt voor de misstanden in de samenleving. Scia betekent wakker worden. Dus Sciascia betekent wakker worden, WAKKER WORDEN. Het is indrukwekkend hoe zijn carrière en leven deze naam eer aan hebben gedaan. Onvermoeibaar en niet zonder gevaar heeft hij er op gewezen dat zijn samenleving en die van zijn tijdgenoten rot was. Door en door rot. Wakker worden, wakker worden!

Sciascia’s metafoor is hoogdravend en gaat stappen verder dan de klassieke opvatting die Goethe over Sicilië formuleerde in Italienische Reise. Volgens Sciascia is zijn eiland niet alleen de sleutel tot Italië maar de sleutel tot heel Europa en zelfs een metafoor voor de hele moderne wereld. In hoeverre dat waar is doet er niet zoveel toe. Veel belangrijker zijn de misstanden op het eiland, de misstanden in grote delen van Zuid-Italië en de diepe worteling en verspreiding daarvan die hij aan de kaak stelde. De pijnlijke stilte hierover heeft Sciascia doorbroken. Hij heeft de Italianen willen laten zien hoe onrechtvaardig hun maatschappij op veel plekken is. Zo werd het mogelijk om de eigen samenleving steeds kritischer in kaart te brengen. Grip krijgen op Sicilië en de maffia ligt daaraan ten grondslag.

Het is deze sinistere kant die jammer genoeg het meest waardevol is voor anderen – deze kant van Sicilië is een tegenvoorbeeld en leert ons hoe het níet moet. Het dwingt ons blijvend om kritisch te kijken naar onszelf en hoe we onze samenlevingen regelen. Dat is wat Sciascia heeft willen laten zien, daar ligt de belangrijke metafoor. Geenszins voor het oprapen maar wel een meer dan dapper en belangrijk begin.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven