Flickr / Bjørn Giesenbauer

Nooit meer Tsjechisch, nooit meer Kundera

De grapMilan Kundera1967
De ondraaglijke lichtheid van het bestaanMilan Kundera1984
Het feest der onbeduidendheidMilan Kundera2014

Gisteren was het precies een maand geleden dat een groep studenten het Maagdenhuis van de Universiteit van Amsterdam (UvA) bezette. Deze actie ontstond deels vanuit een groeiende onvrede met de bezuinigingen op de Faculteit Geesteswetenschappen (FGw) van dezelfde instelling. Hierdoor werd de discussie over het mogelijk verdwijnen van de ‘kleine talenstudies’ aan de UvA, waarvoor maar weinig studenten staan ingeschreven, landelijk nieuws. Deze acties hebben de waarde van de kleine talen aan de kaak gesteld: in plaats van te kijken naar de gevolgen voor de kleine studentenaantallen of rendement is het belangrijker om te kijken naar de verstrekkende gevolgen, die het verdwijnen van deze studies met zich meebrengt.

Het belang van (kleine) geesteswetenschappelijke disciplines heeft niets te maken met rendement, maar met de dieper liggende waarde die dit vakgebied met zich meedraagt. Vrijwel alle recente debatten hebben te maken met culturele verschillen en de herkomst daarvan – of  we nu kijken naar de Zwarte Pietendiscussie, de ‘grexit’ of radicaliserende moslims. Juist door context te verschaffen kunnen geesteswetenschappers een fundamentele bijdrage leveren over deze onderwerpen. Het verdwijnen van de studie Tsjechisch betekent niet alleen dat op den duur de vertalingen van Slavische literatuur in Nederland zouden verdwijnen, maar ook de duiding ervan dreigt verloren te gaan. Met andere woorden: nooit meer Tsjechisch betekent nooit meer Milan Kundera. Want hoewel Kundera in de loop van zijn carrière steeds meer in het Frans is gaan schrijven, is het onmogelijk zijn werk te begrijpen zonder de context van de Tsjechische cultuur en geschiedenis.

Nooit meer Tsjechisch betekent nooit meer Milan Kundera

Kundera werd geboren in 1929 het Tsjechische Brno. Zijn eerste roman, De grap, verscheen in 1967 – amper een jaar voor het uitbreken van de Praagse Lente; de Tsjechische hervorming die het communisme een vrijer gezicht wilde geven, maar door tanks van de Sovjet-Unie neergeslagen werd. Kundera’s grote doorbraak kwam in 1984 met De ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Toch heeft de inmiddels 85-jarige auteur nog steeds geen genoeg van het schrijven, zoals hij met Het feest der onbeduidendheid (2014) recent nog bewees.

Zijn debuutroman De grap speelt zich af achter het IJzeren Gordijn, waar politieke ongehoorzaamheid vele levens ingrijpend heeft veranderd. In dit werk volgen we het leven van Ludvik Jahn, die gedurende het boek tot persoonlijke inzichten komt en zichzelf steeds beter leert begrijpen. Als hij in zijn studententijd een grap uithaalt, verandert zijn leven drastisch. Wat begon als een onschuldige geintje in een brief naar een vriendinnetje, wordt als zeer ernstig opgevat door de autoriteiten die de ironie van Ludvik niet willen inzien. Niet alleen wordt hij uit de Partij gezet en van de universiteit gegooid, ook wordt hij tewerkgesteld in de mijnen. Hier ontstaat – ondanks zijn liefde voor de communistische ideologie – zijn wrok tegen de partij, tegen zijn oversten en tegen het systeem in het algemeen. Na zijn tijd in de mijnen besluit hij dat wraak de enige optie is. Hij maakt een uitgebreid plan om zich op de schuldige van zijn noodlot, een oude partijgenoot, te wreken door met diens vrouw naar bed te gaan. Maar in plaats van boos te zijn reageert deze kennis van vroeger juist joviaal op het overspel. Als hiermee zelfs zijn wraakactie mislukt ziet Ludvik de treurnis van zijn eigen bestaan door de autoriteiten in:

'de meesten bedriegen zichzelf door tweeslachtigheid: ze geloven zowel in de eeuwige herinnering (aan mensen, dingen, daden en volkeren) als in het herstel (van daden, vergissingen, zonden en onrecht). Het ene is nog onjuister dan het andere. De werkelijkheid is precies andersom: alles zal vergeten en niets zal hersteld worden. In plaats van herstel (wraak of vergiffenis) komt vergetelheid. Niemand zal aangedaan onrecht herstellen, maar alle onrecht wordt vergeten.'

Caliban besluit enkel nog nep-Pakistaans te spreken

In Kundera’s recentste roman Het feest der onbeduidendheid gebeurt juist het tegenovergestelde. We volgen amper tien dagen uit het leven van de vier hoofdpersonen, wier luxe leventje ze tot snobistische Parijzenaars heeft gemaakt. De vier vrienden maken zich geen zorgen om censuur of politiek gevangenschap, zij maken zich eerder druk over de onbezorgdheid van hun bestaan. Het boek draait om een cocktailparty waarop hoofdpersoon Caliban om zijn eigen leventje betekenis te geven besluit enkel nog nep-Pakistaans te spreken. Dat hij hiermee geen van de feestgangers imponeert lijkt veelzeggend.

De ondraaglijke lichtheid van het bestaan gaat evenals De grap over politieke ongehoorzaamheid en de zoektocht naar zin van het bestaan. De vier hoofdpersonen gaan ieder op hun eigen manier op zoek naar een doel in hun marginale levens. Voor Tomas is dit doel volledige vrijheid, terwijl Tereza dit juist zoekt in eenheid. Voor Sabina  speelt verraad een grote rol, terwijl Franz getypeerd wordt door zijn droom. Wat deze hoofdpersonen met elkaar meemaken, lijkt een rechtstreeks gevolg van hun uiteenlopende persoonlijkheden, die gedurende het boek naar voren komen. De zoektocht naar hun innerlijke verlangens start bij de filosofie van de Griekse denker Parmenides, voor wie de wereld in één dichotomie te begrijpen is. Volgens hem was alles of positief, of negatief:

'Maar is zwaarte werkelijk verschrikkelijk en lichtheid schitterend? De zwaarste last breekt ons, laat ons struikelen, drukt ons tegen de grond. Maar in de liefdespoëzie aller tijden verlangt de vrouw ernaar de zware last van het mannenlichaam op het hare te voelen. De zwaarste last is derhalve ook het beeld van de meest intense levensvervulling. Hoe zwaarder de last, des te dichter bij de grond, des te werkelijker en echter is ons leven.'

De hoofdpersonen lijken verslaafd aan melancholie en zelfmedelijden

De essentie van Kundera’s werk is steeds de zoektocht naar de waarheid, langs wegen van filosofie, schuld en liefde. Naast deze leidmotieven zijn de romans van Kundera ook gelardeerd met politiek en geschiedenis, ondanks Kundera’s wens dat hij niet als een politiek schrijver behandeld wordt. Die wens is terecht, want hoewel de boeken van Kundera zich afspelen in een wereld van censuur is hij veel meer dan een politiek activist. De essentie van zijn werk is niet de zoektocht naar politieke vrijheid, maar naar geestelijke vrijheid. De helden uit zijn romans zijn jonge mannen die er alles voor over hebben om met zichzelf in het reine te komen, ook als dat betekent dat de totalitaire staat ze een leven lang blijft achtervolgen. In wezen delen al zijn hoofdpersonen het verlangen aan de realiteit te ontkomen. In de romans van Kundera komen overpeinzingen terug die trachten alle facetten van het leven te verduidelijken, of juist ingewikkelder te maken. Keer op keer maken de hoofdpersonen het zichzelf lastig door de keuzes die ze maken, maar dat betekent niet dat ze daar ongelukkig van worden. In tegendeel: ze lijken verslaafd aan melancholie en zelfmedelijden.

Dit alles maakt de boeken van Kundera tot eclectische romans, waarin filosofie, karakterontwikkeling en een sublieme schrijfstijl elkaar versterken. De grote symboliek en zijn opmerkzaamheid ten aanzien van het alledaagse maken Kundera tot een van de meest geroemde schrijvers van de twintigste eeuw. Juist door zijn visie op de wereld – waarin duiding en context belangrijker zijn dan conformisme en nut – laat hij het belang van de geesteswetenschappen zien. Het zou goed zijn om te kijken naar wat de geesteswetenschappen opleveren in plaats van te kijken naar wat ze kosten, ook al is dit lastiger in geld of doelmatigheid uit te drukken.  Ik hoop dan ook dat iedereen die betrokken is bij de hervormingen op de Faculteit der Geesteswetenschappen nog tijd ziet Kundera te lezen voor over te gaan tot het wegsnijden van de ‘kleine talen’. Het zou goed zijn ook de vergaande gevolgen mee te nemen in hun afweging ‘niet-rendabele’ studies te laten verdwijnen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven