Obe Alkema

‘Ongedicht’: het potentieel van het digitale

Op de rok van het universumTonnus Oosterhoff2015
MercuryAriana Reines2011
DIGITAL.POETRY.MIXTAPEDominique de Groen2016

‘Identities (What’s up with that?)’
– M.I.A., Borders

Nu nieuwe media, het internet, memes, applicaties, mobiele apparaten, digitale middelen, algoritmes en virtuele platformen steeds meer geïntegreerd en geaccepteerd raken in elke sector van onze kunst en cultuur, wordt het tijd om de rigide oppositie tussen analoge en digitale schepping, tussen offline en online creëren, bij het grofvuil te zetten/naar de prullenbak te slepen.

Anthony Gonzalez (M83) voegde zich recentelijk in de lange rij cultuurpessimisten. In een interview met Pitchfork verzuchtte hij: “I feel like we’re losing this culture of making things, everything is digital, even in music.” Digitaal creëren is blijkbaar niet hetzelfde als ambachtelijk met je handen bezig zijn: de toon van Gonzalez’ antwoorden is overwegend nostalgisch. Hij heeft een grote hang naar de jaren zeventig en tachtig, de era’s die (al sinds 2001) doorklinken in de muziek van M83.

There were so many new horizons then [in de jaren zeventig en tachtig, OA], so many ways to come up with a really strong and original identity.” Destijds bleek nog genoeg mogelijk te zijn, zodat je als artiest een originele identiteit kon vormen. Met de huidige middelen en kansen ervan ziet Gonzalez niet meer zo veel in identiteitsvorming. In plaats daarvan fixeert hij zich op een nostalgische horizon die hoe dan ook nooit zal terugkomen. Frappant dat deze musicus kiest voor een focus die tot gevolg heeft wat hij eigenlijk wil vermijden. Als deze tijd er een is van “everything has already been done before” en “[it’s] impossible to come up with something new”, dan is nostalgische kunst dat evengoed, omdat die altijd een onvervulbaar verlangen naar een vervlogen tijd vormgeeft; het recyclen van vergane glorie resulteert evenmin in een originele identiteit. Zo’n naïeve benadering appelleert óók niet aan een “culture of making things”, omdat dat verleden hoofdzakelijk gereproduceerd wordt in bekende vormen en structuren die geenszins authentiek zijn.

OBE1

Het meest opvallend bij Gonzalez vind ik de geforceerde oppositie tussen een ambachtelijk (analoog) en digitaal creatieproces. Een maker van elektronische muziek! Misschien identificeert hij zichzelf als iemand die zich krampachtig vast blijft houden aan “echte” instrumenten voor het behoud van enig contact met “de wereld”. Die positie is hoogst paradoxaal wanneer je je muziek na opname doodleuk mixt met mengpanelen en computers om de kwaliteit te verbeteren. Gonzalez bevindt zich in een spagaat: enerzijds wenst hij vast te houden aan oude waarden, anderzijds heeft hij de neiging om mee te gaan op de innovatieve stroom van het digitale. Alles is al eens gedaan, is de jammerklacht die tegelijkertijd een vrijbrief is om gezellig iets nieuws te scheppen.

Het recentelijk opgerichte en verder weinig interessante literaire tijdschrift Sintel is een “offline tijdschrift voor literatuur & muziek”. Offline, zo informeert het redactioneel, omdat “de gevolgen van de digitale cultuur steeds onbeheersbaarder [lijken] te worden.” Die gevolgen zijn volgens het blad “[o]ntlezing, taalverarming, en de rot van kritische zin.” O, naïviteit! In plaats van een genuanceerde positie ten opzichte van het internet positioneert Sintel zich, bij wijze van tegenwicht aan snelle internetvluchtigheid, aan de andere zijde door een of twee keer in het jaar te verschijnen: “[t]ijd voor een aangename lectuur.” Het tijdschrift schurkt daarmee aan tegen een negentiende-eeuwse periodiek, maar het lijkt niet zonder het internet te kunnen, aangezien het actief is op Facebook - een publicitaire goudmijn om de benodigde gelden te verzamelen om te bestaan. Hoe kritisch kan het medium zijn als het stellig pretendeert offline te zijn, maar dat toch niet helemaal is?

Offline is ook de meest recente roman van Tonnus Oosterhoff. In Op de rok van het universum wordt een vierhonderdpagina’s lange streng van informatie geëtaleerd die volgens het nawoord uit een grote poel aan analoge en digitale bronnen ontstaan is. Is verbeelding iets anders dan de herschikking van wat de omgeving al aanreikt, vraagt de schrijver. Een retorische vraag, want verbeelding is precies dat. In die herschikking zit volgens mij de crux: de roman zorgt ervoor dat niet alleen haar eigen identiteit telkens weer opnieuw vormgegeven moet worden, maar ook dat de lezer zich aanhoudend moet verhouden ten opzichte van de roman (en de realiteit, vanwege het excessieve verwijzen).

OBE2

In het geval van Gonzalez en Sintel is de houding ten opzichte van digitale cultuur eendimensionaal en voorbarig, Oosterhoff daagt juist uit tot een kritische evaluatie van wat de gevolgen zijn van de informatieconsumptie. Hoe beïnvloedt dat onze identiteit en cultuur? Paradoxaal is wel dat een uit informatiestromen gezeefde tekst in een traditioneel genre als de roman, van oorsprong en nog steeds een papieren genre, verschijnt. Hoe zou Op de rok van het universum online functioneren? Zou haar zelfkritisch potentieel op het web nog overtuigender belichaamd kunnen worden? En welke (andere) effecten zou de virtuele variant sorteren? Is er misschien een verband te leggen met de internetgedichten van Oosterhoff?

Op de rok van het universum is een goede illustratie van hoe om te gaan met wat digitale cultuur aanreikt. In plaats van het ene uit te sluiten en het andere ter hand te nemen – en toch het ene blijven exploiteren – lijkt het me vele malen interessanter om beide tradities te omarmen. Samen maken analoge en digitale werkwijzen deel uit van hetzelfde creatieve proces, dus waarom geen gebruik maken van beide?

OBE3

Recente poëzie is zo’n artistieke sector waarin het online potentieel verkend en bevraagd wordt. In de bundel Mercury heeft Ariana Reines een screenshot van een chatgesprek opgenomen. Steve Roggenbuck  is dichter en videoartiest en mixt beide kunstvormen in zijn populaire vlogs op YouTube. Kate Durbin heeft in samenwerking met andere kunstenaars een poetry app gelanceerd dat “[a] new way [is] for regular people and poets alike to create and enjoy poetry in the era of the Internet and smartphones.” Diezelfde Durbin heeft online interviews verzameld die het verband tussen poëzie en de selfie onderzoeken: “I was fascinated by the ways in which the selfies expanded and warped with the accompanying texts, and how, the longer I looked, the selfies themselves became a kind of poetry, a song of the selfies.” Behalve deze kunstenaars zijn eveneens Sophia Le Fraga, Felix Bernstein, Martijn Benders, Mia You, Nadia de Vries, Isabel Verhulst, Maartje Smits, Astrid Lampe (EN VELE ANDEREN) contemporaine kunstenaars die zich bezighouden met het spanningsveld tussen analoge en digitale kunst en het (zelf)kritische potentieel ervan onderzoeken.

Dominique de Groen plaatst regelmatig op haar blog screenshots van haar transgressieve praktijk die het best omschreven kan worden als een multimediale performance. Haar blog is een etalage waar ze haar veelvormige artistieke beoefening showt: screenshots en andere registraties van haar werkproces, GIFjes, onopgemaakte tekst, video’s en de DIGITAL.POETRY.MIXTAPE die ze aan het maken is. Bekijk vooral ook haar snoepmoment (zie ook hier).

OBE4

In de modewereld is evenwel genoeg te beleven. Een interessant voorbeeld is Chet Julius Bugter met wie ik recentelijk kennismaakte. Hij doet onderzoek naar ‘identiteit en tijdsgeest, en de tools die men gebruikt om deze vorm te geven.’ Hij houdt zich in experimenten niet alleen bezig met mode, maar ook met illustraties, film, fotografie en zelfkritische reflecties.

Een andere mengvorm vond ik in de laatste campagne van het Franse modemerk Céline. Die bestaat uit zes afbeeldingen waarvan elk bestaat uit een unikleurige achtergrond waarop een model in Céline-fash geplakt is, inclusief zichtbare knipranden. De zes afbeeldingen van Céline zijn collages. Elke afbeelding bestaat uit een unikleurige achtergrond met daarop de afbeelding van een model en – in de helft van de gevallen – nog een ornament (bank of rotspartij). Ik beschouw deze afbeeldingen niet als #photoshopfail, zoals sommigen. Het lijkt me interessanter ze te benaderen als artistieke objecten. Let wel: ik zeg niet dat deze massageproduceerde afbeeldingen kunstwerken zijn, maar ze vormen, in de woorden van Jeff Wall, ‘een ander niveau of register van de (af)beeldende kunst’.

OBE5

Door de modellen uit te knippen en op een unikleurige achtergrond te plakken zorgt Céline voor ambiguïteit. Enerzijds zijn de reclamefoto’s mainstream en houden ze een schadelijke modeopvatting in stand waarbinnen graatmagere modellen de norm zijn. Geretoucheerd zijn deze foto’s zeker. Elke porie is weggegumd. De afgebeelde modellen van Céline zijn begraven onder make-up en fotoshopfilters (they didn’t wake up like this). In de woorden van Karl Lagerfeld: “Levensloze wezens die net van een begrafenis lijken geplukt.”

Anderzijds wordt precies de werkwijze omwille waarvan de modewereld zo vaak in opspraak komt, photoshop, verheven tot een generator van esthetiek, aangezien de kunstmatigheid wordt benadrukt in het slordige gebruik ervan. Van nonchalance is echter geen sprake. Céline neemt met deze campagne een politieke ruimte in en stelt niet alleen zichzelf ter discussie, maar ook het systeem dat zij vertegenwoordigt. O, mijn eigen naïviteit, want het is markant dat de identiteit van Céline geenszins onder druk staat: de reclames verschijnen in goed aangeschreven bladen voor hogeropgeleiden en de naam van het bedrijf is in marmer gebeiteld. Geen knip-en-plakwerk kan daar verandering in brengen.

OBE6

De afbeeldingen stellen hun eigen genre ter discussie en voegen nieuwe dimensies toe, net zoals Oosterhoff dat doet voor de roman, net zoals contemporaine dichters dat doen voor de dichtkunst. In deze mengvormen wordt de potentie van elk genre ten volste geëxploreerd met de hedendaagse werkwijzen die in overvloedige mate voorhanden zijn.

Speciale dank gaat uit naar Mia You

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven