Flickr / klynslis

Ontgelding

Toen op 22 augustus 1911 uit het Louvre een klein schilderijtje verdween keek in eerste instantie niemand vreemd op van de lege plek tussen Correggio en Titiaan. Pas toen de volgende dag bleek dat de Mona Lisa was ontvreemd stonden bezoekers in de rij om de vier metalen haken, waaraan Da Vinci’s schilderij sinds 1884 had gehangen, te bekijken. Toen het schilderij twee jaar later terugkeerde op zijn oude plek was het in één klap het beroemdste schilderij ter wereld.

'You don't know what you've got till it’s gone' geldt voor meer dan alleen verbroken liefdesrelaties. Het geldt voor alledaagse dingen die, nadat ze ons zijn ontfutseld, ijkpunten in ons leven blijken te zijn geweest. Als zulke dingen verdwijnen, ontstaat er een gevoel van vervreemding. De vraag ‘kan dit zomaar?’ dringt zich aan ons op en we komen in opstand. Zodra we over de eerste schok heen zijn en het ontvreemde voorgoed verdwenen is proberen we het te vervangen. 'Never mind, I’ll find someone like you.'

Problemen ontstaan echter wanneer dingen worden vervangen buiten onze instemming om. In dat geval zijn we niet één, maar twee keer bestolen: eerst van het object, vervolgens van de autonomie het naar eigen inzicht te vervangen. In zo’n situatie ervaren wij de verandering vooral als een verslechtering: vroeger was het beter. Wanneer dit gebeurt gaan verontwaardiging en vervreemding over in een ressentiment tegen het nieuwe. Dat was duidelijk het geval tijdens de transitie van gulden naar euro. Nadat protesten en politici niet in staat bleken de gulden te behouden, dan wel terug te halen, bleef er voor de Nederlander niets anders over dan een mokkend accepteren. ‘Onze’ snip, vuurtoren en zonnebloem zijn geen geldige betaalmiddelen meer en dat steekt. In ieder geval bij sommigen.

Verontwaardiging en vervreemding gaan over in een ressentiment tegen het nieuwe.

Sinds de economische crisis in 2008 doorzette is er sprake van een heel ander, veel fundamenteler soort vervreemding: de vervreemding van betekenis. Wat betekent het nog om te sparen wanneer zwendel aan de andere kant van de oceaan al je zuinigheid ongedaan maakt? Wat betekent het om te werken voor je pensioen, wanneer je er misschien weinig tot niets van terugziet? Hoe diep de vervreemding dit land in de greep heeft blijkt uit initiatieven als de Kunst Reserve Bank.

Tijdens FilosofieNacht in de Beurs van Berlage (!) stond strak in bankierspak een blonde jongen, van het type waar Gerard Reve wel raad mee had geweten, te flyeren bij een kunstwerk bestaande uit Barbiepoppen in kijkdozen. Wat bleek? De Kunst Reserve Bank laat munten slaan (in beperkte oplage) die door ‘bekende Nederlandse kunstenaars’ zijn ontworpen en claimt zo 'écht' geld met een ‘intrinsieke kunstwaarde’ te kunnen leveren. De Kunst Reserve Bank lijkt het kunstzinnig equivalent van de gouden en zilveren munten te willen zijn, aangezien de waardevaste eenheid, de kunst, is verwerkt in het betaalmiddel zelf, de munt. Deze daling in abstractieniveau tussen waar(de) en betaalmiddel zou de vervreemding tussen beiden zeker kunnen terugdringen. De vraag is echter of kunst dit kan doen.

Toen de internationaal gelauwerde Nederlandse kunstenaars Ootje Oxenaar en Jaap Druipsteen de gulden voorzagen van hun illustraties, zagen zij de waarde ervan nog geen cent stijgen. Dit terwijl de computertechnieken gebruikt om de complexe, karikaturale portretten van Michiel de Ruyter en Baruch de Spinoza te creëren destijds niet minder dan baanbrekend zijn geweest.

Het idee dat de crisis kan worden bestreden door groei te verbinden aan eindige producten, in tegenstelling tot een fictieve en onhoudbare groei van 10% per jaar, is legitiem. Maar het enige argument dat in de flyer wordt gegeven voor de keuze van kunst als dit eindige product is dat ‘herinvoering van de goudstandaard geen reële optie is.’ Naast de observatie dat ‘intrinsiek’ en ‘kunstwaarde’ sinds Bourdieu niet zonder problemen naast elkaar in een zin kunnen staan, blijft het twijfelachtig of het verplaatsen van de monetaire macht van economen naar een andere zeer kleine en ondoorzichtige gemeenschap, in dit geval van kunstcritici, structureel verbeteringen oplevert.

In een wereld waar het niet ongebruikelijk is dat de waarde van een kunstwerk van de ene dag op de andere decimeert omdat de handtekening niet door de juiste hand is gezet, is het lastig spreken van intrinsieke waarde.

Kunst moet de band met magie aangaan om die delen van de moderne wereld die wij niet begrijpen of vertrouwen veilig te maken.

Het ziet er sterk naar uit dat de Kunst Reserve Bank vooral hint op een romantisch idee over intrinsiek menselijke waarde. De keuze voor kunst om deze waarde te vertegenwoordigen moet in dat geval dienen als verbinding tussen de mens en datgene wat verloren is gegaan in de crisis: vertrouwen in het kapitalisme. Door het beste wat wij als westerse mensheid te bieden hebben te koppelen aan het meest bedreigende en ontmenselijkte, kunnen wij de ontstane vervreemding terugdraaien. Kunst lijkt de band die het in primitieve tijden had met magie weer aan te moeten gaan om die delen van de moderne wereld die wij niet begrijpen of vertrouwen veilig te maken.

Het betalen met kunstmunten transformeert zo van een vanzelfsprekendheid, zoals in de tijd van de gulden, naar een daad van verzet tegen de platvloerse graaiversie van het kapitalisme. Al is het maar symbolisch. Dat dit een vorm van verzet is die grenst aan magisch denken maakt het project niet meteen veelbelovend. Ook is het jammer dat deze aanpassing op het systeem zich baseert op een zo mogelijk nog omstredener waardesysteem - waardoor de ondoorzichtigheid van het monetaire apparaat niet bepaald vermindert.

Feit blijft dat vervreemding intrinsiek is aan geld, hoe wij het ook vormgeven. Zij zit in de discrepantie tussen tastbaar werk en ontastbare (digitale) beloning. Tussen productie en product. Tussen waarden en waarde. Vervreemding is iets waar wij kapitalisten mee moeten leren leven.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven