Flickr // Jeroen Helmink

Onvrije vrije tijd

‘Blijven we in onze vrije tijd steeds op nauwkeuriger gebaande paden?’ Onlangs bestempelde schrijfster Bregje Hofstede vrijetijdsinvulling als ‘onvrije vrije tijd’ in een oproep op De Correspondent.  Volgens Hofstede heerst er een paradox in onze keuzevrijheid: zelfs op vlakken waar we alle vrijheid denken te hebben, kiezen we allemaal hetzelfde. Aan het eind van haar oproep vraagt Hofstede de lezer welke alternatieve manieren zij zouden willen proberen om een museum te bezoeken om zo onvrije vrije tijd te onderzoeken. De constatering van Hofstede is echter niet nieuw en is vele malen complexer dan de oproep doet vermoeden. Niet afwijkend gedrag van een individu, maar de sociale context waarin dat kiezende individu zich bevindt verdient nader onderzoek. Alleen zo kunnen we de huidige paradox in onze keuzevrijheid begrijpen.

Al in 2004 beschreef socioloog Jan Willem Duyvendak in Kiezen voor de kudde hetzelfde fenomeen als Hofstede. Individualisme en keuzevrijheid lijken in de afgelopen decennia te zijn toegenomen, maar toch maken we massaal dezelfde keuzes. Vaak denkt men dat er vanaf de jaren zestig sprake was van individualisering, maar volgens Duyvendak is dit voor de recente geschiedenis van Nederland onjuist. Althans, niet volgens de gangbare hoofdelementen: toegenomen individuele keuzevrijheid, afname van gemeenschappelijk eigendom, of een grotere diversiteit in gedrag en opvattingen. Het idee van toegenomen individuele keuzevrijheid is echter wel de kern van Hofstedes beschreven paradox. De vraag blijft dus of onze individuele keuzevrijheid wel is toegenomen. Leidt deze automatisch tot een keuze voor het individuele zelf?

Mensen dienen beheerst op te treden en vooruit te denken

De vrijheid of onvrijheid van een keuze van een individu kan alleen worden achterhaald door ook te kijken naar de contextafhankelijkheid van deze keuze. Het concept zelfdwang, zoals omschreven door Norbert Elias in Het Civilisatieproces, maakt dit duidelijk. In 1939 schreef Elias zijn theorie over het proces van beschaving en de daarbij behorende omgangsvormen en etiquette. Het civilisatieproces was volgens Elias een veranderingsproces van het menselijk gedrag, waarin afzonderlijke menselijke handelingen steeds meer vervlochten raken. Deze verwevenheid is de motor van historische verandering en dwingender dan de wil en het verstand van de afzonderlijke mensen.

Met deze groeiende verwevenheid komt een toename in zelfdwang. Naast bewuste zelfcontrole zou een individu over een automatische zelfcontrole beschikken die gestuurd wordt door de maatschappij. In de moderne tijd is deze voortdurende zelfcontrole volgens Elias zeer gedifferentieerd: door de voortgaande arbeidsdeling zijn er steeds verdere specialismen ontstaan. De bijbehorende grotere onderlinge afhankelijkheid dwingt mensen tot een hoge mate van zelfcontrole of zelfdwang. Mensen dienen beheerst op te treden en vooruit te denken, gestuurd door disciplinering en rationalisatie.

Doorgeschoten zelfdwang doet het individu hunkeren naar groepsvorming

Dit verklaart waarom Hofstedes poging om de paradox van individuele keuzevrijheid te onderzoeken geen antwoord kan bieden. Ze stelt het gedrag van het individu centraal: wat gebeurt er als je een alternatieve route loopt door een museum? Hierbij gaat Hofstede ervan uit dat het individu zich makkelijk los kan koppelen van de context waarbinnen het individu keuzes maakt. De theorie van Elias laat echter zien dat de maatschappij altijd ten dele de keuze van het individu stuurt, aangezien individuen steeds afhankelijker worden van andere mensen en instituties.

De hang naar conformisme van het individu kan hiermee verklaard worden: doorgeschoten zelfdwang doet het individu wanhopig hunkeren naar groepsvorming. Want niet alleen veronderstelt het concept zelfdwang een hoge mate van onderlinge afhankelijkheid. Je zou ook kunnen beredeneren dat toename van zelfdwang voelt als een toegenomen verantwoordelijkheid voor het zelf. Wanneer je ontelbare mogelijkheden lijkt te hebben is acceptatie van een verkeerde keuze lastiger, zeker als je als individu zelf verantwoordelijk lijkt te zijn voor die verkeerde keuze. De veilige keuze binnen je eigen kader, behorend tot de groep waarbij je wilt horen, is dus snel gemaakt.

Als keuzevrijheid (en zelfdwang) toeneemt, groeit tegelijkertijd de verwevenheid van het individu met instituties en dus de afhankelijkheid aan andere individuen. Dit maakt de toegenomen keuzevrijheid context-afhankelijk: de keuzevrijheid van het individu lijkt groter, terwijl in praktijk de context waarin de keuzevrijheid zich afspeelt ook is veranderd. Met als gevolg dat individu en instituties in de huidige samenleving zo met elkaar verweven zijn dat de grens ertussen is vervaagd.

Ga met iemand op pad die buiten jouw kaders kijkt

Neem de alternatieve route door het museum. Ook al loop je niet de voorgeschreven route, er zijn nog tal van andere factoren die jouw keuzes als individu beïnvloeden en deze ‘onvrij’ maken. Het feit dat je naar een museum gaat en welk museum je kiest om naar toe te gaan zijn hier voorbeelden van. Ondanks de alternatieve route zal je daarbij niet snel schreeuwend door de zalen van het museum rennen: allemaal vormen van zelfdwang die het individu en de keuzes van het individu ‘onvrij’ maken. De hoge mate van verwevenheid tussen individu, andere individuen en instituties heeft ertoe geleid dat de grens tussen individu en institutie haast lijkt te zijn verdwenen.

Het vervagen van de grenzen tussen institutie en individu past bij de constatering van Elias dat het afnemen van contrasten in de maatschappij en individuen typerend zou zijn voor de hele ontwikkelingsrichting van de West-Europese maatschappij. Tevens wordt hierdoor zichtbaar hoe problematisch bestudering van individuele keuzevrijheid in de huidige samenleving is. Hoe dan ook, bestudering van het individu zonder context en factoren die invloed kunnen hebben op het individu blijkt onmogelijk. Een grondig onderzoek naar hoe vrij een individu is in de keuze van zijn of haar vrijetijdsbesteding vereist dan ook meer dan alleen een zoektocht naar alternatieve manieren om door een museum te lopen. Ga met iemand op pad die buiten jouw kaders kijkt, neem een alternatieve tour of probeer je in te leven in de museumbezoeker van 100 jaar geleden, door met een oude beschrijving een museum te bezoeken. We hebben vooral de ander nodig om geconfronteerd te worden met onze eigen keuzevrijheid.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven