Gedisciplineerde beer. Flickr / Nick

Op zoek naar Discipline

Komende donderdagavond, 7 september, is voormalig Denker des Vaderlands Marli Huijer te gast bij de 16e editie van de Idee. Presentatoren Isabella de Vos en Izaak Dekker blikken vooruit op het gesprek aan de hand van Huijers boek Discipline. Overleven in overvloed uit 2013. In dat boek stelt ze dat we discipline nu meer dan ooit nodig hebben. Waarom? Voor wie werkt discipline? En welke voorwaarden zijn nodig om niet aan discipline ten onder te gaan?

Na drie mannen was het vorig jaar voor het eerst de beurt aan een vrouw om de positie van Denker des Vaderlands te bekleden. Je kunt je afvragen waarom dat zo lang geduurd heeft. Het werk van Marli Huijer, bijzonder hoogleraar Filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Lector Filosofie en Beroepspraktijk aan De Haagse Hogeschool, kenmerkt zich door een combinatie van inhoud, toegankelijkheid en brede maatschappelijke relevantie. Ze publiceerde boeken als Ritme. Op zoek naar een terugkerende tijd (2011) en Discipline. Overleven in overvloed (2013). Tijdens de filosofische talkshow de Idee komt ze praten over de moeizame relatie tussen vrijheid en discipline.

Volgens Huijer kleeft aan het begrip discipline een eigentijdse ambivalentie

Waarom anno 2017 aandacht besteden aan het begrip discipline? Volgens Huijer kleeft aan het begrip een bepaalde, eigentijdse ambivalentie: we weten niet of we haar moeten koesteren of er juist beducht voor moeten zijn. Enerzijds hebben we discipline nodig om lange termijn-doelen te bereiken, onze hebzucht en driften te begrenzen, en samen te leven met anderen. Anderzijds heeft discipline ook een schaduwzijde, die onder het naziregime al te duidelijk werd. Vanaf de jaren 60 kwam discipline steeds meer gelijk te staan aan blinde gehoorzaamheid en onderdrukking, en de generatie van toen heeft er alles aan gedaan om een proces van dedisciplinering in gang te zetten. Bevrijding werd het nieuwe sleutelwoord, en het verzet tegen een autoritaire opvoeding, regels en conventies raakte steeds meer in zwang. Voortaan wilde de mens zichzelf bepalen en meester zijn over zijn zelfontplooiing.

In Discipline analyseert Huijer hoe deze oproep tot dedisciplinering vandaag de dag doorwerkt. Hedendaagse uitwassen van dedisciplinering zijn bijvoorbeeld dat in het onderwijs het kind centraal is gaan staan, of dat in de liefde tegenwoordig het begrip monogamie ter discussie wordt gesteld. Ook wordt een betuttelende overheid die voorschrijft hoe te leven door de meeste van ons regelrecht verworpen. Zulke dedisciplinering levert kansen op, maar ook moeilijkheden. In een paar decennia hebben we ons een enorme hoeveelheid vrijheid eigen gemaakt. Maar, en dit is het belangrijkste punt dat Huijer maakt, om die vrijheid betekenisvol te benutten, hebben we ook discipline nodig. Nu disciplinerende instituties steeds meer uit de samenleving zijn verdrongen, dringt de vraag zich op waar we de discipline dan vandaan moeten halen. Uit onszelf, zoals denkers als Peter Sloterdijk en Theodore Dalrymple suggereren?

Het uitbesteden van discipline is geen blijk van zwakte

Huijer is te begaan met het lot van de ander om in de strenge filosofie van Sloterdijk en Dalrymple mee te gaan. Hun voorschrift is volgens haar uitsluitend geschikt voor mensen die toch al stevig in hun schoenen staan en het belang van discipline vanuit hun eigen milieu of sociale klasse hebben meegekregen. Om die reden zoekt ze naar alternatieven en vindt die in de mogelijkheid van het uitbesteden van discipline, zowel aan apparaten als sociale relaties. In navolging van Hannah Arendt en Bruno Latour ziet zij het mens-zijn als een inter-esse, het tussen-zijn. Tussen de dingen en tussen onze medemensen. Het uitbesteden van discipline is geen blijk van zwakte, maar iets dat logischerwijs voortvloeit uit de manier waarop we nou eenmaal in de wereld zijn.

Hoe werkt dat, dit uitbesteden van discipline? Een voorbeeld: gezondheidsapps die ons aansporen om te stoppen met roken of regelmatig te sporten. Maar het nadeel van apps is dat de meesten van ons zich er weinig verantwoordelijk voor voelen. We voelen ons hoogstens teleurgesteld in onszelf, maar we schaden er niemand mee. Met andere mensen daarentegen, vrienden, familie, of een coach ligt dat anders. Wij mensen verkeren in relaties van wederkerigheid. We maken afspraken met elkaar en proberen onszelf en anderen aan die afspraken te houden.

Huijer beschrijft hoe zij haar eigen gebrek aan discipline op deze manier compenseert

Huijer beschrijft hoe zij haar eigen gebrek aan discipline op deze manier compenseert. Haar uitgever mailt reminders voor haar nieuwe boek, vrienden hebben een vaste dag waarop ze haar houden aan eet- of sportafspraken. Belofte maakt schuld, en schuld is een sterke drijfveer. De zelfopgelegde sociale druk helpt ons om meer uit onszelf te halen dan waartoe we alleen of onder begeleiding van een app in staat zijn.

Hoewel deze stelling wellicht herkenbaar aandoet, werpt die ook mogelijke problemen op. Ten eerste moet je, om sociale relaties te kunnen instrumentaliseren, bij voorbaat al een beeld hebben van je doelstellingen. Ten tweede zijn die sociale relaties ook al aanwezig voordat iemand zijn/haar doel bepaalt. Als je sociale netwerk je stimuleert om het beste uit jezelf te halen, en als je dat netwerk hierop kan aanspreken, dan werkt de strategie van Huijer goed. Maar als dat netwerk het als bedreigend ervaart wanneer je anders of ambitieus bent, dan kan het net zo goed remmend werken. ‘Zou je dat wel doen?’ of ‘Sloof je niet zo uit.’ Ten derde roept de optie om discipline uit te besteden aan sociale relaties de vraag op hoe het zit met niet-instrumentele maar onvoorwaardelijke relaties.

Hoe zorgen we dat meer mensen discipline constructief in kunnen zetten

Wij zijn benieuwd hoe Huijer denkt over deze vragen. Of ze wel eens opkomen bij het doceren en het begeleiden van scripties. En hoe ze denkt over onvoorwaardelijke relaties die aan de zelfdiscipline niets bijdragen of deze zelfs ondermijnen.

Hoe zorgen we dat meer mensen discipline constructief kunnen inzetten? Het blijft een bijzonder relevante vraag. De afstand tussen de succesvol gedisciplineerden en achterblijvende ‘ongedisciplineerden’ wordt in onze samenleving steeds groter. De achtergrond van ouders is bijvoorbeeld steeds meer een rol gaan spelen in het schoolsucces van kinderen (Inspectie van Onderwijs, 2017, 2018). Overheidsbeleid gericht op eigen kracht, zelfredzaamheid en participatie legt de verantwoordelijkheid en schuld voor het niet slagen, net als Dalrymple en Sloterdijk, terug bij de burgers, ook bij hen die er niet in kunnen meekomen. Is het advies van Huijer gericht aan individuen die haar boek als zelfhulp kunnen gebruiken of poogt haar boek ook vast te stellen voor wie discipline in onze samenleving werkt?

Hoe dan ook weet ze treffend te schetsen hoe juist de wereld van overvloed, vrije liefde, zzp’ers, flexwerk, verdovende middelen, smartphones en sociale media een appel doet op een 'ouderwetse' deugd als discipline. In plaats van een eenzijdige uitleg van discipline als gehoorzaamheid, doen we er dan ook goed aan om meer oog te krijgen voor datgene wat discipline ook kan zijn: een instrument om grenzen te stellen aan de overdaad, en om te bereiken wat we in het leven werkelijk waardevol vinden.

Donderdag 7 september gaan we over het bovenstaande in gesprek met Marli Huijer en de winnaar van de essaywedstrijd van deFusie. Je kunt erbij zijn door hier een kaartje te bestellen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven