Flickr / mrbill78636

Opsluiten op voorspelling

The Guardian publiceerde laatst het artikel How to spot a murderer’s brain van Tim Adams op haar website. Hij vertelt hierin het verhaal van ‘neurocriminoloog’ Adrian Raine, die in 1987 naar de VS verhuisde. Hij houdt zich bezig met de biologische oorzaken van crimineel gedrag, hetgeen in Engeland destijds zeer controversieel was. Oorzaken van criminaliteit mochten daar enkel in sociale en omgevingsfactoren gezocht worden, maar in Amerika vond Raine meer openheid op zijn onderzoeksgebied.

Na hersenscans te hebben uitgevoerd onder veroordeelde moordenaars en die te hebben vergeleken met een controle groep van 'normale' burgers, kwam hij tot het oordeel dat de hersenen van de bestudeerde gewelddadige criminelen opmerkelijk verschillende functionele patronen vertonen. Vooral de prefrontale cortex, het beslissingscentrum van de hersenen, was minder ontwikkeld. Dit leidt onder andere via verminderde emotionele en zelfbeheersing, de geneigdheid tot het nemen van grotere risico’s en onderontwikkelde probleemoplossingvaardigheden tot een verhoogde neiging tot gewelddadigheid.

De vraag die Adams later in zijn artikel aanhaalt is of het, indien de wetenschap met honderd procent zekerheid kan voorspellen dat iemand een gewelddadig misdrijf zal begaan, gelegitimeerd is om preventief actie te ondernemen? Misschien zal voor velen het antwoord na slechts korte twijfel 'nee' zijn, omdat het op basis van een voorspelling iemand zijn fundamentele recht op vrijheid ontneemt. Dat druist in tegen centrale principes waarop ons maatschappijbeeld gestoeld is. Maar wat als schokkende misdrijven zoals schietpartijen, verkrachtingen of aanslagen met dit soort technologie voorkomen kunnen worden?

Wat als schokkende misdrijven zoals schietpartijen, verkrachtingen of aanslagen voorkomen kunnen worden?

Raine wijst er op dat commissies die gevangenen al dan niet verlof verlenen dezelfde afwegingen maken, of iemand (weer) in de fout zal gaan, maar dan op basis van relatief slechtere funderingen. Nu is dat zo, maar een gevangene is iemand die in het verleden al in de fout is gegaan en wiens gedrag men heeft kunnen observeren. Maar wat als neuropsychologisch onderzoek dezelfde of een betere voorspellende waarde blijkt te hebben? Is in dat geval pre-crime een gelegitimeerde vorm van actie?

Dit geeft aanleiding tot vele mogelijke discussies. Uiteraard is het debat dat Raine in 1987 ontvluchtte nog steeds actueel. Wat is de verhouding tussen nature en nurture? Is iemands natuurlijke aanleg of dispositie doorslaggevend, of zijn omgevingsfactoren belangrijker, bijvoorbeeld als je vader een gewelddadige alcoholist is? Raine heeft ook zijn eigen hersenscans bestudeerd en kwam tot de verrassende conclusie dat die overeenkomsten vertoonden met die van psychopathische moordenaars. Kijkend naar zijn eigen jeugd, vond hij enkele deviante en antisociale gedragspatronen die daarbij aansloten. Na zijn elfde veranderde dit gedrag echter en werd hij 'een ander soort kind'. Toch, zegt hij, is het opmerkelijk dat hij uiteindelijk gewelddadige criminelen is gaan bestuderen, in tegenstelling tot er zelf een te worden. Is dat een aanwijzing dat nurture het gedrag kan onderdrukken, maar de aanleg niet kan wegnemen?

Wellicht de moeilijkste discussies zijn die waarin het ‘hellend vlak’ een rol speelt. Ten eerste wanneer blijkt dat de voorspellende waarde van neuropsychologisch onderzoek niet 100% blijkt te zijn, hetgeen wellicht waarschijnlijk is. Is 90% zekerheid dan nog voldoende grond om in te grijpen? Of 70%? Zo kan men nog een tijdje doorgaan, het begint dan te lijken op een soort verzekeringslogica. Kan men zo met de vrijheid van mensen omgaan? Ten tweede is daar de kwestie van gelegitimeerde acties. Raine ziet wel iets in een soort screening onder de bevolking om deviante hersenpatronen op te sporen. Via voedingssupplementen en gedragstherapie zou winst kunnen worden geboekt. Maar zelfs bij een relatief milde ingreep kan men zich nog afvragen: mag zoiets verplicht worden gesteld? En wat voor gevolgen heeft het als het subject of diens ouders hiermee niet akkoord gaan en afzien van behandeling? Vooral als de persoon later in de fout gaat!

Ernstigere vormen van ingrijpen zijn natuurlijk ook mogelijk. Indien de waarschijnlijkheid dat iemand een misdaad zal begaan hoog is, is preventieve vrijheidsontneming of gedwongen behandeling in bijvoorbeeld een TBS-kliniek dan gerechtvaardigd? En wat als blijkt dat een dispositie tot gewelddadige misdrijven erfelijk is? Moet men dan iemand kunnen steriliseren? Schrikbeelden over eugenetica zijn dan niet ver weg. Zit onze maatschappij te wachten op zo’n Brave New World? Anderzijds, indien er voldoende bewijs is voor erfelijkheid, kan men zich afvragen of er een bepaalde verantwoordelijkheid gepaard gaat met de macht om in te grijpen. Dat geldt natuurlijk ook bij minder vergaande interventies. Het is een ingewikkelde afweging tussen fundamentele mensenrechten en de mogelijkheid om de maatschappij te beschermen tegen gewelddadige misdrijven.

Willen we een maatschappij waarin alle risico’s, ook menselijke, helemaal afwezig zijn?

Voordat wij als maatschappij over dit soort onderwerpen zullen kunnen spreken, moeten eerst zware taboes worden opengebroken, al kunnen we ons ook afvragen of we dat eigenlijk wel willen. Willen we een maatschappij waarin alle risico’s, ook menselijke, helemaal afwezig zijn? Dat doet dan weer denken aan een andere film, Equilibrium. Deze film, losjes refererend aan 1984, portretteert een maatschappij waarin niemand meer deviant kan zijn, doordat iedereen gedrogeerd is met emotie-onderdrukkend ‘Prozium’ en alle emotie-stimulerende zaken zoals muziek en boeken zijn verboden.

De regering in de film rechtvaardigt dit met het argument dat misdaad en oorlog nooit meer voor mogen komen. De film stelt vervolgens de vraag of zo’n steriele maatschappij eigenlijk nog wel menselijk is. Nu moeten we niet omwille van tradities aan iets blijven hangen dat slechts historisch zo gegroeid is, maar ik denk dat het verwijderen van alle ellende uit de wereld ook het verwijderen is van iets wezenlijks uit de condition humaine.

Zoals Robbert Dijkgraaf ooit schreef over onsterfelijkheid: het enige dat urgentie verleent aan het dagelijks leven is de kennis dat we ooit zullen sterven. Als we nooit dood gaan, dan wordt ons leven een eeuwig uitstellen tot morgen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
4 Reacties
  • Zeer goed artikel; beschouwend zonder oordelend te zijn. De vragen die boven komen zijn zeer lastig te beantwoorden. Zelf denk ik niet dat er ooit een eenduidig antwoord is. De studie van Raine is problematisch; dat er afwijkingen gevonden zijn bij criminelen is een ding, maar wat te zeggen over mensen met dezelfde afwijkingen, zoals hersenbeschadigingen in de prefrontale cortex door een hersenbloeding? Zijn ze na een gezond en normaal leven dan ineens potentiële criminelen? Daarnaast is het niet uit te sluiten dat er duizenden mensen zijn met dezelfde afwijkingen die geen crimineel gedrag tonen die niet in de studie zijn meegenomen. Denk aan mensen met impulsbeheersingsproblemen, mensen met problemen in executieve functies die hun leven niet kunnen plannen zoals een gezond persoon. Dit soort aandoeningen zijn in dezelfde lijn als die geschetst worden in de studie van Raine, dus waar ligt het onderscheid tussen crimineel en normaal? Dat is alleen te maken nadat iemand een crimineel feit gepleegd heeft. Een niet goed functionerend brein kan dan wel meespelen in het bepalen van een straf of behandeling. Want in hoeverre is iemand verantwoordelijk voor zijn handelen als hij zich niet kan beheersen door een neurologisch defect?

    De kwestie kan je ook omkeren; wat te zeggen over mensen die criminele feiten plegen, maar wel een goed functionerend brein hebben? Waar gaat het daar fout? In gevallen van grootschalige fraude dienen degenen die er onderdeel van zijn dermate vergaande planningsvaardigheden hebben om de fraude te plegen en anderen (veelal intelligente personen) om de tuin te leiden. Hier zou men niet kunnen zeggen dat er een stoornis in de zelfbeheersing speelt. Maar wat dan wel? Onmogelijkheid om de consequenties voor vele gedupeerden te doorzien? Een onderontwikkeld moreel besef?

    Verder is het nog de vraag hoe ver we zijn in het onderzoek naar de hersenen. Wellicht is er ook een deel wat bepaalt in hoeverre je gevoelig bent voor morele codes.

     

  • Gilles de Hollander,

    "Wat is de verhouding tussen nature en nurture? Is iemands natuurlijke aanleg of dispositie doorslaggevend, of zijn omgevingsfactoren belangrijker, bijvoorbeeld als je vader een gewelddadige alcoholist is?"

    Bij de eerste zin werd ik blij van het woordje verhouding. Maar toen toch de mist in. Jammer.

    Rijdt een auto, omdat hij ontworpen is om te rijden, of om dat je er benzine in gooit? Of komt het wellicht omdat er een chauffeur in zit met een zelfbewustzijn... Hm...

  • Mark de Boer,

    En wat nou als iemand jou verteld dat het 100% zeker is dat je een misdaad zal begaan? Is de kans vervolgens nog steeds 100%? Nee... dat is hij niet. En dit principe geldt ook voor 95%, of zelfs 50%.

    Nu lijkt bovenstaande op een interventie: ik heb de potentiële misdadiger al geïdentificeerd en dus is de discussie nog relevant. Maar wat nou als de persoon in kwestie een documentaire op tv ziet over de fantastische relaxte sfeer op Bora Bora en besluit daarheen te gaan om daar vervolgens zijn/haar leven te blijven hangen om een diving resort op te zetten?

    De voorspellende wetenschappen zijn interessant maar ik vraag me af of men ooit zover komt dat de discussie 'urgent' wordt. Het probleem van voorspellingen (en statistiek) is dat je oneindig veel variabelen hebt die van invloed KUNNEN zijn. Om dus een correcte voorspelling van iets te maken zou je alles wat ooit invloed op iemand gehad zou KUNNEN hebben moeten hebben verzameld. Mochten we ooit onze privacy verloochenen en iedere hap eten en ieder gesprek uploaden in een database dan wordt het misschien interessant.

    Maar meer dan een weerberichtje met dikke disclaimers kom je volgens mij niet. Neemt niet weg dat het leuk is om over te praten.

  • Mark de Boer,

    1: verteld = vertelt

    2: Vergat nog te melden dat de film Gattaca ook in deze discussie past

    Stop de tijd.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven